Phong vị đón Tết của người Dao Đỏ Tây Bắc

Gom góp mùa xuân qua từng mũi chỉ, hương lá

Người Dao Đỏ đón Tết bằng một nhịp điệu thong dong, ấm áp hơi thở của núi rừng. Tết không đến vội, mà thấm dần qua từng nếp nhà khi vụ mùa vừa khép lại. Đó là lúc người dân bản gác lại những nhọc nhằn nương rẫy để chăm chút cho từng lễ vật dâng tiên tổ, sửa sang lại góc bếp, mái hiên và chuẩn bị những bộ trang phục thật độc đáo của dân tộc mình để đón Tết. Sự hào sảng và nồng hậu trong tâm hồn người Dao Đỏ dường như được gửi gắm trọn vẹn trên những bộ trang phục truyền thống rực sắc đỏ. Với họ, màu đỏ không chỉ là gam màu của lễ hội, mà còn là biểu tượng của hạnh phúc, đủ đầy và nguồn sinh khí lành mang theo may mắn cho cả năm mới.

Từ tháng Chín âm lịch, những tấm vải nhuộm chàm được đem ra hong nắng, rồi theo bàn tay người phụ nữ bước vào mùa thêu thùa để chuẩn bị kịp chơi Tết. Họ ngồi bên hiên nhà, ngoài sân hay dưới tán cây râm mát, lặng lẽ đưa kim, gửi gắm mùa xuân vào từng mũi chỉ. Bà Tẩn Tả Mẩy (xã Tả Phìn, tỉnh Lào Cai) chia sẻ rằng, phụ nữ Dao Đỏ nơi đây hầu như ai cũng biết thêu từ khi còn nhỏ. Từ khoảng 8, 9 tuổi, các bé gái đã được bà, được mẹ dạy cách cầm kim, lựa sợi, học thêu thổ cẩm và làm quen với bộ trang phục truyền thống của dân tộc mình. Những lúc nông nhàn, chị em tranh thủ thêu sẵn từng mảnh vải, để đến cuối năm ghép lại thành áo quần mới, kịp diện Tết, kịp đón xuân.

Trang phục phụ nữ Dao Đỏ vì thế là hội tụ của sự kiên nhẫn và tinh tế. Từ dáng áo dài đến đầu gối, cổ chữ V điểm hoa văn, đến phần lưng áo thêu cầu kỳ, tất cả đều được tạo tác công phu. Trên nền vải là những họa tiết hình con vật, cây cối, đồ vật quen thuộc, xen lẫn các biểu tượng tín ngưỡng như một cách kể chuyện bằng kim chỉ. Những đường thêu tinh xảo không chỉ làm tôn lên vẻ đẹp của người phụ nữ Dao Đỏ, mà còn là lời khẳng định lặng lẽ về niềm tự hào gìn giữ bản sắc dân tộc qua bao mùa xuân đi rồi đến.

Nếu trang phục làm nên sắc xuân, thì nồi nước tắm lá thuốc trong đêm 30 lại giữ phần “hồn” của Tết Dao Đỏ. Sau bữa cơm tất niên, mọi thành viên lần lượt tắm nước thuốc, rồi quây quần bên nhau chờ khoảnh khắc chuyển giao năm mới, trao nhau những lời chúc bình an, may mắn. Bà Tẩn Tả Mẩy bồi hồi, tuổi thơ của bà gắn bó với những bài thuốc tắm lá truyền thống của người Dao, được truyền lại qua nhiều thế hệ trong gia đình, bà ngoại lại là thầy lang nổi tiếng và cũng là nghệ nhân làm thuốc tắm. Nguyên liệu được bà con trồng ngay trong vườn hoặc thu hái từ rừng sâu. Nhiều loại cây phải đi xe máy hàng chục cây số, rồi tiếp tục trèo đèo, lội suối mới tìm được. Có những khu vực chỉ đến được vào ngày nắng ráo, còn trời mưa thì đường núi trơn trượt, việc di chuyển gần như bất khả thi.

Chính sự gian khó ấy càng làm tăng giá trị của mỗi nồi nước thuốc tắm, bởi nó chứa đựng cả công sức và kinh nghiệm quý báu của người Dao. Chính từ khát vọng gìn giữ những giá trị truyền đời ấy, bà Tẩn Tả Mẩy đã chọn đưa các bài thuốc tắm của người Dao Đỏ trở thành sản phẩm phát triển kinh tế, để hương Tết không chỉ ở lại trong vài ngày đầu năm, mà lan tỏa suốt 365 ngày.

Năm 2015, bà tiếp cận được nguồn vốn vay tín dụng 500 triệu đồng từ ngân hàng, từng bước gây dựng Hợp tác xã Cộng đồng Dao Đỏ, mở ra một hướng đi mới cho sinh kế của bà con trong bản. Bà Mẩy đã phối hợp với Vườn Quốc gia Hoàng Liên mở rộng vùng nguyên liệu, đồng thời phát triển một trung tâm sản xuất giống cây dược liệu với diện tích 4 ha cùng 300 hộ gia đình và 120 chị em phụ nữ dân tộc Dao tham gia canh tác. Sau 8 năm thành lập, Hợp tác xã đã có hơn 120 thành viên với số phòng tắm đủ để phục vụ 200 khách mỗi ngày, doanh thu khoảng 3 tỷ đồng/năm. Nhờ đó Tết của cộng đồng Dao Đỏ nơi đây ấm hơn cả về vật chất lẫn tinh thần.

Hương thuốc thoảng nhẹ, sắc áo rực rỡ và tiếng hát giao duyên bằng tiếng Dao hòa quyện trong không gian sinh hoạt cộng đồng những ngày Tết, tạo nên sợi dây gắn kết bền chặt của bản làng.

“Ăn trộm” trong đêm Nguyên tiêu

Mùi hương thơm nồng của những bài thuốc dân gian cùng sự lộng lẫy và kỳ công ấy được người Dao Đỏ phô diễn trọn vẹn trong không gian sinh hoạt cộng đồng những ngày Tết. Trong đó, lễ hội Nịn Xin hay còn gọi là Lễ hội “ăn trộm cầu may” của người Dao Đỏ luôn khiến người ngoài không khỏi tò mò và thích thú. Vốn là hành vi vi phạm pháp luật, nhưng ở xã Sì Lở Lầu (tỉnh Lai Châu) vào đầu năm mới, hoạt động “ăn trộm” lại là một nghi thức diễn ra thật vui vẻ có cả một đội trống kèn đi theo, cổ vũ tưng bừng.

Mở đầu lễ hội là tục rước nước cầu may, theo tiếng Dao Đỏ gọi là Tríp vân. Ông Tẩn Chỉn Liều, bản Thà Giàng (xã Sì Lờ Lầu) cho biết: “Tục lấy nước đầu năm của người Dao Đỏ có từ lâu đời. Người Dao đỏ coi ngày rằm tháng Giêng là ngày đầu tiên của năm mới. Do quen sống trên núi cao nên người Dao Đỏ thường bị thiếu nước. Tục lấy nước mang ý nghĩa cầu mong các vị thần linh chở che, bảo vệ dân bản, giúp dân bản có nước uống quanh năm, ruộng nương tươi tốt…”. Chính vì sự trân trọng đó, xã sẽ chọn ra một thanh niên khỏe mạnh, có sức vóc cường tráng, làm nhiệm vụ mang hai ống bương để rước nước. Ở mó nước đầu nguồn, sau khi già làng hoặc người có uy tín làm lễ cúng thổ thần xong, nước được đưa về bể trung tâm để mọi người trong bản đến lấy, mong thần nước về nhà phù hộ cho năm mới mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt, dân làng bình yên.

Khi bóng chiều vừa chùng xuống, núi rừng bắt đầu chìm vào nhá nhem, cũng là lúc tục Nịn Xin khởi diễn. Khắp bản, từ người già đến trẻ nhỏ, từ trai gái đến cán bộ địa phương, bà con rủ nhau đi “ăn trộm” trong một tâm thế hồn nhiên, vui vẻ. Một đoàn người mang theo trống, chiêng, khèn thong thả băng qua các nếp nhà, vừa báo hiệu cho gia chủ biết sắp có “kẻ trộm” ghé thăm, vừa tạo không khí rộn ràng, tưng bừng cho cuộc vui đầu năm.

Điều thú vị của tục “ăn trộm” đêm Nguyên tiêu không nằm ở của cải, mà ở ý nghĩa cầu may. Thứ được “lấy” chỉ là vài cọng hành, miếng thịt lợn đã chín hay chén rượu nhỏ – những vật bình dị nhưng mang theo ước vọng đủ đầy, ấm no. Ai “trộm” được nhiều thì tin rằng năm mới sẽ thêm phần hanh thông, thuận lợi.

Sau cuộc vui, tất cả những gì đã “trộm” đều được mang trả lại gia chủ, khép lại một nghi thức thấm đẫm tính nhân văn. Nếu “chẳng may” bị phát hiện giữa chừng, người tham gia chỉ bị “phạt” uống bát rượu thơm nồng, ăn miếng thịt ngon – như một lời chúc phúc đầu năm, để niềm vui ở lại trọn vẹn trong từng nếp nhà, từng mùa xuân bản làng.

Khi tiếng trống, tiếng khèn của đêm hội Nịn Xin lắng dần vào núi rừng, những nếp nhà lại trở về với nhịp sống bình yên quen thuộc. Nhưng đâu đó, trong bếp lửa ấm, trong chén rượu đầu năm, trong sắc áo đỏ còn vương mùi chỉ mới, mùa xuân vẫn ở lại không ồn ào, không phô trương. Chính từ những phong tục giản dị ấy, niềm tin vào sự đủ đầy, an lành được gìn giữ và truyền lại qua các thế hệ, bền bỉ như nhịp sống của núi rừng mỗi độ xuân về.