Sửa đổi Luật Trưng mua, trưng dụng tài sản: Minh bạch, rõ điều kiện và bảo vệ quyền lợi người dân

Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định điều hành phiên họp - Ảnh: quochoi.vn

Thiết lập cơ chế ghi nhận, kiểm tra và giám sát

Tham gia thảo luận về dự án Luật Trưng mua, trưng dụng tài sản (sửa đổi), đại biểu Đàng Thị Mỹ Hương (Khánh Hòa) cho rằng, bên cạnh việc xác định rõ điều kiện áp dụng, dự thảo Luật cũng cần thiết lập cơ chế ghi nhận, kiểm tra và giám sát đối với những quyết định được ban hành theo thủ tục ngoại lệ trong tình huống cấp bách. Cụ thể, về điều kiện quyết định trưng mua, trưng dụng trong tình huống cấp bách tại điểm c khoản 2 Điều 7, dự thảo Luật cho phép người có thẩm quyền quyết định ngay khi cần ngăn chặn nguy cơ trực tiếp đe dọa tính mạng, sức khỏe của người dân, quốc phòng, an ninh, mà không phải đáp ứng một số điều kiện về sử dụng dự trữ quốc gia và huy động trước đó quy định tại điểm a và điểm b khoản 1 Điều 7. Trong các tình huống thiên tai, dịch bệnh, cứu hộ, cứu nạn, việc phải thực hiện đầy đủ các bước theo quy trình thông thường có thể làm mất thời cơ xử lý, ảnh hưởng đến tính mạng, sức khỏe của người dân và yêu cầu bảo đảm quốc phòng, an ninh.

Do đó, đại biểu Đàng Thị Mỹ Hương đề nghị bổ sung quy định yêu cầu người ra quyết định phải ghi nhận cụ thể diễn biến, dấu hiệu nguy hiểm và lý do không thể chờ thực hiện các điều kiện thông thường quy định tại điểm a, điểm b khoản 1 Điều 7; đồng thời lưu giữ thông tin, tài liệu liên quan để phục vụ công tác kiểm tra, giám sát và giải trình. Việc bổ sung quy định này nhằm bảo đảm thẩm quyền được trao được thực hiện đúng mục đích, đúng căn cứ, hạn chế nguy cơ bị lạm dụng.

Cùng chung quan điểm về nội dung này, đại biểu Dương Khắc Mai (Lâm Đồng) phân tích, dự thảo Luật đã bổ sung điều kiện phải ưu tiên áp dụng các biện pháp huy động khác trước khi quyết định trưng mua, trưng dụng; đồng thời cho phép người có thẩm quyền quyết định ngay trong trường hợp có nguy cơ trực tiếp đe dọa tính mạng, sức khỏe của người dân và quốc phòng, an ninh. Đây là ngoại lệ cần thiết nhưng cũng tiềm ẩn nguy cơ bị vận dụng quá rộng.

Các đại biểu thảo luận tại phiên họp - Ảnh: quochoi.vn

Do đó, đại biểu Mai đề nghị, bổ sung quy định về trách nhiệm lập và lưu giữ hồ sơ xác định tình huống cấp bách, trong đó nêu rõ lý do không thể áp dụng các biện pháp huy động khác, quy mô tài sản cần huy động. Theo đại biểu, những yêu cầu này không làm chậm quá trình xử lý tại hiện trường nhưng sẽ tạo căn cứ để kiểm tra, hậu kiểm, đồng thời bảo vệ cả người dân và người thi hành công vụ.

Ngoài ra, đại biểu Lương Đình Hưng (Nghệ An) đề nghị làm rõ khái niệm “trường hợp thật cần thiết” tại khoản 1 Điều 7. Trong đó cần làm rõ trường hợp "thật cần thiết" trong trưng mua, trưng dụng tài sản là những trạng thái, tình huống khẩn cấp theo quy định của pháp luật hiện hành, trong đó việc cấp có thẩm quyền quyết định trưng mua, trưng dụng tài sản có ý nghĩa quyết định nhằm bảo vệ lợi ích quốc gia, dân tộc; bảo vệ an ninh quốc gia, biên giới, hải đảo; bảo vệ tài sản, quyền và lợi ích công, cộng đồng, tính mạng và tài sản của Nhân dân. Nếu không thực hiện ngay quyết định trưng mua, trưng dụng tài sản có thể dẫn đến hậu quả thiệt hại nghiêm trọng, không thể khắc phục.

Tại phiên họp, nhiều đại biểu cũng quan tâm góp ý quy định về xác định giá và thanh toán tiền trưng mua tại Điều 19 và Điều 20 của dự thảo Luật. Các đại biểu ghi nhận dự thảo Luật đã quy định các nguyên tắc xác định giá theo giá thị trường, cơ chế thuê doanh nghiệp thẩm định giá hoặc thành lập Hội đồng thẩm định giá khi có bất đồng; thời hạn xác định lại giá trưng mua là 60 ngày, đồng thời quy định cụ thể thời hạn thanh toán và trách nhiệm trong trường hợp chậm thanh toán. Tuy nhiên, đại biểu cho rằng, cần tiếp tục hoàn thiện các quy định này để bảo đảm người có tài sản không phải gánh chịu rủi ro tài chính khi thực hiện việc trưng mua.

Các đại biểu thảo luận tại phiên họp - Ảnh: quochoi.vn

Bảo đảm nguồn kinh phí thực hiện

Về vấn đề này, đại biểu Trần Đình Gia (Hà Tĩnh) cho rằng cần đặc biệt quan tâm đến việc bảo đảm nguồn kinh phí thực hiện. Bởi theo dự thảo, Chủ tịch UBND cấp xã được quyết định trưng mua, trưng dụng tài sản trong một số trường hợp phục vụ trực tiếp công tác phòng, chống thiên tai, dịch bệnh, cứu hộ, cứu nạn trên địa bàn. Trong tình huống cấp bách, nhu cầu huy động tài sản có thể phát sinh đột xuất, với giá trị lớn, trong khi khả năng cân đối ngân sách địa phương còn hạn chế. Nếu không có cơ chế bảo đảm kinh phí phù hợp, việc thanh toán, bồi thường cho người có tài sản có thể không được thực hiện kịp thời.

Từ đó, đại biểu đề nghị cơ quan soạn thảo làm rõ cơ chế bảo đảm kinh phí theo phân cấp ngân sách, nhất là phương án hỗ trợ từ ngân sách cấp trên trong trường hợp ngân sách cấp dưới không đủ khả năng cân đối. Đồng thời, cần xác định rõ trách nhiệm phối hợp giữa các cơ quan liên quan trong việc bố trí, thanh toán kinh phí, qua đó bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của người có tài sản và tính khả thi khi thực hiện.

Bên cạnh đó, đại biểu Trần Đình Gia nêu vấn đề, trưng mua và trưng dụng có bản chất pháp lý khác nhau: trưng mua làm chuyển quyền sở hữu tài sản sang Nhà nước, còn trưng dụng chỉ chuyển quyền sử dụng tài sản trong một thời hạn nhất định. Trong khi đó, các quy định về bồi thường thiệt hại hiện chủ yếu áp dụng đối với trường hợp trưng dụng tài sản. Vì vậy, việc dẫn chiếu áp dụng tương tự khi quyết định trưng mua bị hủy bỏ cần xác định rõ phạm vi thiệt hại được bồi thường, căn cứ xác định mức bồi thường và cách thức thực hiện, bảo đảm phù hợp với tính chất của từng trường hợp. Cơ quan soạn thảo quy định cụ thể nội dung này ngay trong luật hoặc giao quy định chi tiết, tránh cách hiểu và áp dụng không thống nhất.

Đứng dưới góc độ của người dân, đại biểu Vũ Văn Tiến (TP. Hải Phòng) cho rằng, trưng mua, trưng dụng là việc huy động tài sản riêng để phục vụ lợi ích chung. Đối với người dân, tài sản còn là kế sinh nhai của cả gia đình, là thành quả lao động, tích lũy trong thời gian dài. Do đó, cần đặt ra yêu cầu bảo đảm quyền lợi của người dân trong quá trình sử dụng, hoàn trả tài sản và giải quyết các thiệt hại phát sinh. Vấn đề cần quan tâm không chỉ là có quy định, mà còn phải bảo đảm người dân được bồi thường đầy đủ, công bằng khi tài sản bị trưng mua, trưng dụng.