Sửa Luật Trưng mua, trưng dụng tài sản: Trao quyền để kịp thời tình huống khẩn cấp

Các đại biểu thảo luận tại Tổ về dự án Luật Trưng mua, trưng dụng tài sản (sửa đổi)

Xác định rõ căn cứ áp dụng trong tình huống cấp bách

Thảo luận tại Tổ về dự án Luật Trưng mua, trưng dụng tài sản (sửa đổi), các đại biểu nhất trí với sự cần thiết sửa đổi Luật Trưng mua, trưng dụng tài sản.

Theo đó, Luật năm 2008 đã tạo cơ sở để Nhà nước huy động tài sản trong những tình huống đặc biệt. Tuy nhiên, do tổ chức chính quyền địa phương hai cấp, sự phát triển của hạ tầng số và các loại tài sản mới đòi hỏi phải hoàn thiện cả cơ chế huy động lẫn cơ chế bảo vệ người có tài sản. Việc sửa đổi cần đồng thời bảo đảm khả năng phản ứng nhanh của cơ quan nhà nước và thực hiện đầy đủ khoản 3 Điều 32 Hiến pháp về trưng mua, trưng dụng có bồi thường theo giá thị trường.

Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh cơ bản tán thành với sự cần thiết sửa đổi toàn diện Luật. Đây là đạo luật ít được áp dụng trong điều kiện bình thường, nhưng khi áp dụng thường là những thời điểm khẩn cấp, liên quan đến con người, tài sản và các dịch vụ thiết yếu đang đứng trước nguy cơ bị tổn hại. Trong đó, cần xác định ranh giới quyền lực nhà nước khi áp dụng biện pháp đặc biệt trưng mua, trưng dụng.

Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh cho rằng, khoản 3 Điều 32 Hiến pháp đặt ra giới hạn rất rõ: việc trưng mua, trưng dụng chỉ được đặt ra trong trường hợp thật sự cần thiết vì các lý do được Hiến pháp xác định và phải có bồi thường theo giá thị trường. Tại Điều 7 của dự thảo Luật đã yêu cầu ưu tiên các biện pháp huy động khác, nhưng cũng có ngoại lệ cho phép quyết định ngay khi có nguy cơ trực tiếp đến tính mạng, sức khỏe, quốc phòng, an ninh. Việc quy định ngoại lệ này là cần thiết, bởi nếu đang cứu người trong thiên tai mà phải chờ hoàn thành đầy đủ thủ tục pháp lý thì sẽ rất khó đáp ứng yêu cầu thực tiễn.

Nhất trí với sự cần thiết sửa đổi Luật Trưng mua, trưng dụng tài sản, ĐBQH Hồ Việt Triều (Cà Mau) cho rằng, dự thảo Luật đã có nhiều điểm mới. Tuy nhiên, để các quy định có thể áp dụng thống nhất, hiệu quả trong thực tiễn, đại biểu đề nghị rà soát, làm rõ hơn điều kiện, trường hợp trưng dụng phục vụ nhiệm vụ bảo đảm an ninh, trật tự tại Điều 7, bảo đảm thống nhất với pháp luật về an ninh quốc gia, phòng, chống khủng bố và tình trạng khẩn cấp. Đồng thời, cần xác định rõ căn cứ áp dụng trong tình huống cấp bách, thẩm quyền và trách nhiệm của cơ quan thực hiện, tránh lạm dụng biện pháp trưng dụng hoặc phát sinh cách hiểu khác nhau.

Từ thực tiễn địa phương, ĐBQH Nguyễn Bình Tân (Cà Mau) cho rằng, quy định tại khoản 2 Điều 3 về khái niệm trưng dụng tài sản chưa bao quát hết các tình huống phát sinh. Đại biểu dẫn ví dụ việc thi công các công trình lưới điện tại Cà Mau: dù đất xây dựng công trình đã được thu hồi và bồi thường theo quy định, nhà thầu vẫn có thể gặp khó khăn khi cần đi qua ruộng hoặc đất nuôi trồng thủy sản của người dân để vận chuyển vật liệu. Việc người dân yêu cầu mức hỗ trợ cao khiến quá trình thi công bị chậm trễ.

Từ thực tế này, đại biểu đề nghị bổ sung trường hợp trưng dụng tài sản vì lợi ích công cộng hoặc phục vụ phát triển kinh tế - xã hội của địa phương. Theo đó, nhà nước có thể trưng dụng phần diện tích cần thiết để phục vụ thi công trong thời gian nhất định và hoàn trả cho người dân sau khi hoàn thành công việc. Việc trưng dụng phải do cơ quan có thẩm quyền xem xét, quyết định trên cơ sở xác định rõ sự cần thiết, bảo đảm hài hòa lợi ích công cộng và quyền lợi của người dân.

Tạo cơ sở pháp lý minh bạch, hạn chế khiếu kiện kéo dài

ĐBQH Bùi Thị Kim Tuyến (Phú Thọ) cho rằng, quy trình xác định lại giá trong thời hạn 30 ngày có thể kéo dài, phát sinh thủ tục trong tình huống khẩn cấp. Vì vậy, đại biểu đề nghị bổ sung tại Điều 19 quy định đối với trường hợp khẩn cấp đặc biệt như chiến tranh, phòng thủ dân sự cấp độ cao, áp dụng ngay mức giá do cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định trên cơ sở khung giá thị trường do UBND cấp tỉnh công bố hàng năm; việc khiếu nại về giá được giải quyết sau khi tình trạng khẩn cấp chấm dứt.

Đối với việc bồi thường thiệt hại về thu nhập tại khoản 2 Điều 29, đại biểu chỉ rõ cách tính theo thu nhập thực tế từ tài sản trước khi trưng dụng khó áp dụng với tài sản số, phương tiện kinh doanh dịch vụ linh hoạt hoặc tài sản không có chu kỳ doanh thu cố định. Do đó, cần bổ sung tại điểm d khoản 2 Điều 29 quy định thu nhập làm căn cứ bồi thường đối với tài sản kinh doanh dịch vụ được xác định theo bình quân tờ khai thuế hoặc báo cáo tài chính của 3 tháng liền kề trước thời điểm trưng dụng, tạo cơ sở pháp lý minh bạch, hạn chế khiếu kiện kéo dài.

Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh lưu ý trách nhiệm kiểm tra việc thực hiện khi chính người ra quyết định cũng tham gia tổ chức cưỡng chế. Trong trường hợp phân quyền cho cấp xã, khi người quyết định đồng thời tham gia tổ chức cưỡng chế, xác định giá và giải quyết bước đầu các khiếu nại thì việc báo cáo cấp trên và giám sát độc lập càng cần thiết. Đặc biệt, phân quyền phải đi liền với việc cấp trên có thông tin để phát hiện, đình chỉ, xử lý các quyết định vượt thẩm quyền, đồng thời hỗ trợ cán bộ cơ sở về pháp lý, thẩm định giá và nghiệp vụ. Không nên đặt lên cán bộ xã một thẩm quyền lớn mà không cung cấp đủ điều kiện để đảm đương và thực hiện đúng trách nhiệm của mình.

Đối với hạ tầng số, việc trưng dụng hạ tầng không đồng nghĩa với việc được tự do khai thác mọi dữ liệu của người sử dụng dịch vụ. Bên cạnh đó, cần quan tâm đến người có tài sản, người vận hành và các gia đình bị ảnh hưởng. Quyết định điện tử có thể rất thuận lợi, nhưng trong vùng thiên tai, mất kết nối hoặc đối với người không sử dụng phương thức điện tử, việc gửi thông tin trên hệ thống chưa chắc đã bảo đảm người dân nhận được thông tin.

Phó Chủ tịch Quốc hội đề nghị phải có phương thức thông báo, giao nhận phù hợp; lập chứng cứ về hiện trạng và bảo đảm quyền được giải thích, được bồi thường. Đối với người được huy động vận hành tài sản, quyền an toàn lao động, tiền công và khả năng trở lại việc làm cũng phải được quy định rõ. Đối với tài sản thuộc cộng đồng dân cư, cần xác định đúng người đại diện và cách quản lý khoản tiền chung, không để các nhóm yếu thế bị đứng ngoài quy trình xem xét.