Sửa Luật Chứng khoán: Mở không gian cho công nghệ mới, cắt giảm thủ tục nhưng không hạ chuẩn an toàn

Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn THị Hồng điều hành phiên họp của Ủy ban Thường vụ Quốc hội xem xét, cho ý kiến về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Chứng khoán (Ảnh VPQH)

Cắt giảm thủ tục, mở rộng không gian hoạt động của thị trường

Chiều 3/9, Ủy ban Thường vụ Quốc hội xem xét, cho ý kiến về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Chứng khoán. Theo Thứ trưởng Bộ Tài chính Tạ Anh Tuấn, việc sửa luật nhằm tiếp tục hoàn thiện các quy định về chứng khoán và thị trường chứng khoán, đẩy mạnh cắt giảm, đơn giản hóa thủ tục hành chính, điều kiện kinh doanh, tạo thuận lợi cho doanh nghiệp; đồng thời đáp ứng yêu cầu phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, triển khai các mô hình, sản phẩm, dịch vụ mới.

Dự thảo Luật gồm 3 điều, trong đó sửa đổi 23 điều, bổ sung một điều và giữ nguyên 112 điều của Luật Chứng khoán hiện hành. Các nội dung sửa đổi tập trung vào hiện đại hóa, chuyển đổi số; nâng cao hiệu quả vận hành thị trường; tiệm cận tiêu chuẩn quốc tế; cắt giảm thủ tục, điều kiện đầu tư kinh doanh và bổ sung khuôn khổ pháp lý cho những mô hình mới.

Một trong những nhóm thay đổi trực tiếp đối với doanh nghiệp là tiếp tục đơn giản hóa thủ tục chào bán chứng khoán ra công chúng. Dự thảo đề xuất bãi bỏ điều kiện về tỷ lệ cổ phiếu bán được cho nhà đầu tư trong đợt chào bán cổ phiếu lần đầu ra công chúng (IPO), đồng thời cắt giảm thành phần hồ sơ tương ứng. Tuy nhiên, dự thảo vẫn quy định sau khi kết thúc đợt IPO, tổ chức phát hành phải đáp ứng tỷ lệ tối thiểu 15% số cổ phiếu có quyền biểu quyết do ít nhất 100 nhà đầu tư không phải cổ đông lớn nắm giữ; đối với tổ chức phát hành có vốn điều lệ từ 1.000 tỷ đồng trở lên, tỷ lệ này là 10%.

Hồ sơ đăng ký chào bán thêm cổ phiếu ra công chúng cũng được đề xuất cắt bỏ Báo cáo sử dụng vốn thu được từ đợt chào bán gần nhất. Quy định công bố Bản thông báo phát hành được sửa theo hướng trong 7 ngày làm việc kể từ ngày Giấy chứng nhận đăng ký chào bán có hiệu lực, tổ chức phát hành công bố trên trang thông tin điện tử của mình, của Sở giao dịch chứng khoán nơi chứng khoán dự kiến niêm yết, đăng ký giao dịch và tối thiểu trên một báo điện tử, thay cho yêu cầu công bố trên báo điện tử và báo in trong ba số liên tiếp.

Hoạt động lưu ký và thanh toán chứng khoán cũng nằm trong diện cắt giảm điều kiện. Với ngân hàng thương mại, chi nhánh ngân hàng nước ngoài đăng ký hoạt động lưu ký chứng khoán, dự thảo bỏ một số điều kiện và thành phần hồ sơ. Quy định về ngân hàng thanh toán cũng được sửa đổi nhằm cắt giảm điều kiện đối với ngân hàng thương mại được lựa chọn thực hiện chức năng này.

Tuy nhiên, đây cũng là nội dung được cơ quan thẩm tra đặc biệt lưu ý. Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính Phan Văn Mãi cho rằng, lưu ký chứng khoán liên quan trực tiếp đến tài sản của nhà đầu tư, đồng thời là điều kiện để ngân hàng thực hiện chức năng ngân hàng giám sát. Vì vậy, khi bỏ các điều kiện riêng về tỷ lệ an toàn vốn tối thiểu và cơ sở vật chất, cần làm rõ cơ chế quản lý thay thế, tiêu chí lựa chọn tổ chức lưu ký, cơ chế phối hợp giữa Ngân hàng Nhà nước Việt Nam và Ủy ban Chứng khoán Nhà nước cũng như phương án xử lý, chuyển giao tài sản khi tổ chức lưu ký không còn đáp ứng yêu cầu. Nhiều ý kiến đề nghị nếu cắt giảm thì phải có cơ chế giám sát thường xuyên, không làm giảm chuẩn an toàn.

Một điểm mới khác là mở rộng, làm rõ phạm vi dịch vụ của công ty chứng khoán. Dự thảo bổ sung các hoạt động như tổ chức đấu giá chứng khoán; làm đại diện người sở hữu trái phiếu; đại lý quản lý tài sản bảo đảm đối với tiền gửi trên tài khoản chuyên dụng, tài sản trên tài khoản lưu ký chứng khoán của khách hàng và quyền phát sinh từ chứng khoán. Công ty chứng khoán được cấp phép bảo lãnh phát hành còn có thể cung cấp các dịch vụ tư vấn hồ sơ chào bán, tái cơ cấu, hợp nhất, sáp nhập, mua bán doanh nghiệp, quản trị, chiến lược doanh nghiệp, chào bán, niêm yết, đăng ký giao dịch và cổ phần hóa doanh nghiệp.

Cơ quan thẩm tra cơ bản tán thành việc làm rõ dịch vụ đại lý quản lý tài sản bảo đảm, nhưng đề nghị xác định cụ thể tư cách pháp lý của công ty chứng khoán, cơ chế tách biệt tài sản và trách nhiệm khi tài sản bị phong tỏa, xử lý hoặc phát sinh tranh chấp. Đồng thời, phải kiểm soát xung đột lợi ích khi một công ty vừa tư vấn, bảo lãnh phát hành, phân phối trái phiếu, vừa quản lý tài sản bảo đảm.

Lần đầu tạo khung pháp lý cho cơ chế thử nghiệm có kiểm soát

Các đại biểu tham dự phiên họp (Ảnh VPQH))

Một trong những điểm mới đáng chú ý của dự án Luật là bổ sung Điều 6a về cơ chế thử nghiệm có kiểm soát trong lĩnh vực chứng khoán, tạo cơ sở pháp lý để thử nghiệm ứng dụng công nghệ mới, sản phẩm, dịch vụ và mô hình kinh doanh mới trong phạm vi, đối tượng, không gian và thời gian xác định.

Theo dự thảo, tổ chức đăng ký tham gia phải đáp ứng điều kiện, tiêu chí xét duyệt, được cấp giấy chứng nhận và chịu sự giám sát của cơ quan nhà nước có thẩm quyền. Cơ quan quản lý có quyền cấp, điều chỉnh, thu hồi giấy chứng nhận cũng như gia hạn, tạm dừng, chấm dứt hoặc kết thúc thử nghiệm. Dự thảo đồng thời quy định việc miễn, loại trừ trách nhiệm theo quy định của Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Thường trực Ủy ban Kinh tế và Tài chính cơ bản tán thành chủ trương này, song cho rằng do thử nghiệm có thể tác động trực tiếp tới tài sản của nhà đầu tư và an toàn thị trường, Luật cần xác định rõ các nguyên tắc cốt lõi ngay từ cấp luật. Trong đó có thẩm quyền, đối tượng, phạm vi; giới hạn quy mô, thời gian và rủi ro; công bố và cảnh báo rủi ro; bảo vệ dữ liệu, tài sản khách hàng; cơ chế giám sát, tạm dừng, chấm dứt, bồi thường và giải quyết tranh chấp. Việc miễn, loại trừ trách nhiệm cũng phải được quy định chặt chẽ, không làm giảm trách nhiệm của tổ chức cung cấp sản phẩm, dịch vụ.

Song hành với cơ chế thử nghiệm, dự thảo chính thức bổ sung quy định về giao dịch điện tử trong lĩnh vực chứng khoán. Công ty chứng khoán, chi nhánh công ty chứng khoán nước ngoài tại Việt Nam được giao kết hợp đồng với khách hàng bằng văn bản hoặc hình thức phù hợp với pháp luật về giao dịch điện tử. Việc ứng dụng công nghệ mới trong cung cấp dịch vụ chứng khoán cũng được luật hóa theo hướng giao Bộ trưởng Bộ Tài chính quy định.

Cơ quan thẩm tra đề nghị các quy định công nghệ phải bảo đảm tính mở và trung lập về công nghệ. Đáng chú ý, đối với trí tuệ nhân tạo, giao dịch thuật toán và tư vấn tự động, cần có cơ chế kiểm soát mô hình, sự can thiệp của con người và xác định rõ trách nhiệm. Giao dịch điện tử cũng phải bảo đảm khả năng lưu vết, truy xuất, tính liên tục của hệ thống và có phương án xử lý sự cố.

Mở đường cho sản phẩm mới nhưng phải giữ “hàng rào” bảo vệ nhà đầu tư

Các đại biểu tham dự phiên họp (Ảnh VPQH))

Dự án Luật cũng mở thêm không gian phát triển sản phẩm trên thị trường. Đối với quỹ hoán đổi danh mục (ETF), khái niệm được sửa đổi theo hướng quỹ có thể hình thành từ việc tiếp nhận, hoán đổi không chỉ danh mục chứng khoán cơ cấu mà cả “tài sản khác” theo quy định của Chính phủ để lấy chứng chỉ quỹ. Đồng thời, chứng khoán cơ cấu thuộc chỉ số tham chiếu mà ETF đầu tư được loại trừ khỏi giới hạn đầu tư quá 10% tổng giá trị chứng khoán đang lưu hành của một tổ chức phát hành.

Thường trực Ủy ban Kinh tế và Tài chính cơ bản đồng tình với mục tiêu đa dạng hóa sản phẩm, nhưng đề nghị xác định ngay những tiêu chí cơ bản đối với “tài sản khác”, gồm tính hợp pháp, khả năng định giá, thanh khoản, lưu ký hoặc quản lý tài sản và mức độ rủi ro. Việc nới giới hạn đối với chứng khoán cơ cấu cũng phải gắn với công bố danh mục, tái cân bằng và kiểm soát rủi ro tập trung để bảo đảm quyền lợi nhà đầu tư.

Đối với nhân sự ngành chứng khoán, dự thảo bổ sung chính sách khuyến khích, đãi ngộ, phát triển và thu hút nguồn nhân lực; đồng thời sửa đổi các điều kiện đối với người đại diện theo pháp luật của công ty chứng khoán, công ty quản lý quỹ. Theo đó, tối thiểu một người đại diện theo pháp luật phải đáp ứng những tiêu chuẩn tương ứng áp dụng đối với Tổng giám đốc hoặc Giám đốc.

Các quy định về người hành nghề cũng được sửa theo hướng tăng cường quản lý. Người được cấp chứng chỉ không được đồng thời làm việc cho từ hai tổ chức sử dụng người có chứng chỉ trở lên và phải tham gia tập huấn hằng năm. Chứng chỉ có thể bị thu hồi nếu không thực hiện nghĩa vụ tập huấn trong ba năm liên tục hoặc không làm việc tại tổ chức sử dụng người có chứng chỉ trong ba năm liên tục, với một số khoảng thời gian giữ chức danh được loại trừ.

Cơ quan thẩm tra đề nghị tiếp tục đánh giá tính tương xứng của những quy định này, phân biệt người đang hành nghề với người chỉ được cấp chứng chỉ; có cơ chế nhắc nhở, thời hạn khắc phục và xử lý trường hợp khách quan, bất khả kháng. Việc hạn chế làm việc tại nhiều tổ chức phải xuất phát từ yêu cầu kiểm soát xung đột lợi ích nhưng không hạn chế quyền làm việc vượt quá mức cần thiết.

Theo dự thảo, Luật dự kiến có hiệu lực từ ngày 1/3/2027, riêng cơ chế thử nghiệm có kiểm soát từ 1/3/2028. Thường trực Ủy ban Kinh tế và Tài chính cơ bản tán thành thời điểm hiệu lực chung nhưng đề nghị làm rõ khả năng đẩy nhanh cơ chế thử nghiệm; một số ý kiến đề nghị cơ chế này có hiệu lực đồng thời với Luật từ ngày 1/3/2027.

Bao trùm quá trình sửa đổi, cơ quan thẩm tra tán thành yêu cầu tiếp tục hoàn thiện khuôn khổ pháp lý, cắt giảm thủ tục, tạo cơ sở cho công nghệ và sản phẩm mới, đồng thời nâng cao tính minh bạch, an toàn và hiệu quả của thị trường chứng khoán trong bối cảnh thị trường được nâng hạng. Tuy nhiên, yêu cầu đặt ra là phải cân bằng giữa cắt giảm tiền kiểm với tăng cường hậu kiểm và bảo vệ nhà đầu tư, bảo đảm việc đơn giản hóa điều kiện không làm giảm chuẩn an toàn hoặc chuyển rủi ro từ cơ quan quản lý, tổ chức cung cấp dịch vụ sang nhà đầu tư và thị trường.