Tăng cảnh báo gian lận trong thanh toán số

Tại Hội thảo “Phòng, chống rủi ro gian lận trong lĩnh vực tài chính - ngân hàng” ngày 1/10, ông Nguyễn Thanh Sơn, Giám đốc Trung tâm Đào tạo trực thuộc Hiệp hội Ngân hàng Việt Nam cho rằng, chuyển đổi số đang kéo theo những rủi ro mới trên môi trường số. Nhiều ngân hàng đã ghi nhận hơn 95% giao dịch được thực hiện trên các kênh số, trong khi khối lượng thanh toán không dùng tiền mặt trong 8 tháng đầu năm 2026 tăng 34,6%. Quy mô giao dịch số ngày càng lớn cũng đặt ra yêu cầu cao hơn đối với khả năng phát hiện và xử lý rủi ro.

Cũng theo đại diện Hiệp hội Ngân hàng Việt Nam, việc phòng, chống gian lận không thể chỉ dựa vào một giải pháp đơn lẻ. Công nghệ cần đi cùng với con người, quy trình nghiệp vụ và hệ thống kiểm soát nội bộ. Việc phối hợp giữa các bộ phận nghiệp vụ, công nghệ thông tin, quản trị rủi ro, pháp chế, kiểm soát nội bộ và an ninh thông tin có vai trò trực tiếp trong phát hiện và xử lý rủi ro.

Một vấn đề đáng chú ý được các chuyên gia chỉ ra là dù các biện pháp xác thực khách hàng ngày càng được tăng cường, gian lận cũng có xu hướng dịch chuyển sâu hơn vào quá trình giao dịch. Điều này đặt ra yêu cầu với ngân hàng không chỉ xác định đúng người thực hiện giao dịch, mà còn phải nhận diện những thay đổi bất thường trong cách tài khoản được sử dụng. Một giao dịch do chính chủ tài khoản thực hiện chưa đồng nghĩa với việc giao dịch đó hoàn toàn an toàn, bởi khách hàng vẫn có thể bị dẫn dụ hoặc thao túng để tự chuyển tiền.

Theo bà Dita Mustika, Chuyên gia tư vấn giải pháp khu vực châu Á - Thái Bình Dương của BPC, cùng với sự phát triển nhanh của thanh toán tức thời và ngân hàng số, các phương thức gian lận tại Việt Nam cũng đang thay đổi. Gian lận không còn tập trung chủ yếu ở khâu mở tài khoản hoặc xác thực ban đầu mà ngày càng xuất hiện ngay trong quá trình chuyển tiền. Điều này buộc các ngân hàng và tổ chức tài chính phải mở rộng phạm vi kiểm soát, từ xác minh danh tính khách hàng sang theo dõi cách tài khoản được sử dụng và những thay đổi so với lịch sử giao dịch trước đó.

Chẳng hạn, với một tài khoản vốn chỉ thực hiện các khoản chuyển tiền nhỏ nhưng bất ngờ nhận một khoản tiền lớn rồi nhanh chóng chuyển tiếp sang nhiều tài khoản khác, ngân hàng cần xem đây là dấu hiệu để kiểm tra thêm. Tương tự, nếu cùng một thiết bị được sử dụng để truy cập nhiều tài khoản tưởng như không liên quan, tổ chức tài chính cũng có thêm cơ sở để nhận diện mối liên hệ bất thường. Theo các chuyên gia, nếu chỉ xem từng giao dịch riêng lẻ trong phạm vi hệ thống của mình, ngân hàng có thể khó nhận ra toàn bộ chuỗi luân chuyển tiền. Khi kết hợp thêm lịch sử giao dịch, thiết bị, người nhận tiền và hướng di chuyển của dòng tiền, khả năng nhận diện rủi ro sẽ rõ hơn.

Ngân hàng tăng khả năng nhận diện gian lận theo thời gian thực

Khó khăn là các tài khoản liên quan đến gian lận không phải lúc nào cũng biểu hiện bất thường ngay từ đầu. Trong một thời gian, tài khoản vẫn có thể phát sinh những giao dịch nhỏ và tương đối bình thường, trước khi xuất hiện các khoản tiền lớn và được chuyển tiếp nhanh qua nhiều tài khoản. Vì vậy, các ngân hàng cần theo dõi cả quá trình sử dụng tài khoản, thay vì chỉ kiểm tra từng giao dịch tại thời điểm phát sinh.

Yêu cầu này càng rõ khi tiền được chuyển gần như ngay lập tức, nếu hệ thống của ngân hàng phát hiện chậm, dòng tiền có thể đã tiếp tục đi qua nhiều tài khoản và thậm chí nhiều tổ chức khác, khiến việc ngăn chặn khó khăn hơn. Do đó, bà Dita Mustika nhìn nhận, các ngân hàng và tổ chức tài chính cần tăng khả năng theo dõi và cảnh báo ngay khi giao dịch đang diễn ra, thay vì chỉ dựa vào các ngưỡng và quy tắc cố định được thiết lập từ trước.

Tuy nhiên, tăng cường kiểm soát không có nghĩa các ngân hàng phải áp dụng thêm nhiều bước xác thực cho mọi giao dịch. Vị chuyên gia khuyến nghị, biện pháp xử lý cần phù hợp với mức độ rủi ro: những giao dịch có đặc điểm thông thường có thể tiếp tục được xử lý, trong khi các trường hợp khác biệt rõ so với thói quen của khách hàng mới cần xác thực hoặc kiểm tra thêm. Cách tiếp cận này giúp ngân hàng tập trung nguồn lực vào những giao dịch thực sự cần chú ý, đồng thời vẫn duy trì sự thuận tiện cho khách hàng.

Thực tế, cách tiếp cận theo hướng tăng cường giám sát và cảnh báo sớm đã được nhiều ngân hàng triển khai. Tại PVcomBank, bà Nguyễn Thị Bích Hằng, Giám đốc Trung tâm Thẻ - Khối Khách hàng cá nhân cho biết, ngân hàng đã áp dụng xác thực 3D Secure phiên bản 2.2 theo mức độ rủi ro. Theo đó, những giao dịch được đánh giá an toàn có thể tiếp tục xử lý bình thường, còn giao dịch xuất hiện dấu hiệu bất thường sẽ được yêu cầu xác thực thêm. Ngân hàng đồng thời sử dụng hệ thống giám sát giao dịch theo thời gian thực để hỗ trợ phát hiện sớm các giao dịch đáng ngờ và hành vi có dấu hiệu gian lận.

Trong khi đó, TPBank kết hợp xác thực sinh trắc học, theo dõi hành vi giao dịch và giám sát theo thời gian thực. Hệ thống của ngân hàng này đã cảnh báo gần 52.000 giao dịch chuyển tiền tới các tài khoản nghi ngờ lừa đảo. Việc cảnh báo được thực hiện ngay trên ứng dụng để khách hàng có thêm thời gian cân nhắc trước khi xác nhận giao dịch.

Bên cạnh đó, người gian lận có hành vi chuyển tiền qua nhiều tài khoản và nhiều tổ chức khác nhau. Một ngân hàng có thể chỉ nhìn thấy giao dịch trong hệ thống của mình, trong khi dòng tiền tiếp tục được chuyển sang các ngân hàng khác. Vì vậy, theo ông Nguyễn Thanh Sơn, việc trao đổi thông tin, kinh nghiệm giữa các tổ chức tín dụng, fintech và đơn vị cung cấp giải pháp có vai trò quan trọng trong cập nhật phương thức gian lận và nâng cao khả năng phòng ngừa. Khi giao dịch ngày càng được xử lý nhanh, yêu cầu đặt ra là ngân hàng phải nhận diện sớm hành vi bất thường và đưa ra cảnh báo kịp thời. Hiệu quả phòng, chống gian lận vì thế không chỉ phụ thuộc vào công nghệ, mà còn ở dữ liệu, quy trình, con người và khả năng phối hợp giữa các bên.