Tranh chấp thương mại: Thủ tục rút gọn và bài toán cân bằng hiệu quả

Hiện nay tranh chấp thương mại đang chuyển dịch từ đơn lẻ sang chuỗi

Tranh chấp chuỗi gia tăng, yêu cầu thiết kế cơ chế ngay từ đầu

Sự chuyển dịch từ các tranh chấp đơn lẻ sang tranh chấp mang tính chuỗi là một trong những đặc điểm nổi bật của môi trường kinh doanh hiện đại. Các giao dịch thương mại ngày càng gắn kết chặt chẽ, từ sản xuất, vận chuyển đến phân phối, tiêu dùng. Điều này đồng nghĩa với việc một sự cố phát sinh tại một khâu có thể kéo theo hệ lụy pháp lý lan rộng trên toàn bộ chuỗi.

Tại Hội thảo chuyên đề “Thủ tục rút gọn trong giải quyết tranh chấp chuỗi và thực tiễn tranh chấp kinh doanh thương mại” do Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) phối hợp cùng Trường Đại học Luật - Đại học Quốc gia Hà Nội và Trường Đại học Kinh tế - Luật, Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh tổ chức ngày 26/3, nhiều chuyên gia đã nhấn mạnh sự thay đổi này như một xu hướng tất yếu của nền kinh tế hội nhập.

PGS.TS. Phạm Duy Nghĩa, Phó Chủ tịch VIAC cho rằng, trong tổng số hơn 500 vụ tranh chấp được VIAC thụ lý và giải quyết trong năm 2025, các tranh chấp phát sinh từ hoạt động mua bán hàng hóa và kinh doanh thương mại chiếm khoảng 24%, tiếp tục là nhóm lĩnh vực có số lượng vụ việc lớn nhất tại VIAC trong nhiều năm qua. Trong bối cảnh hiện nay, tranh chấp không còn là những “điểm đơn lẻ” mà trở thành “mạng lưới rủi ro” có tính lan tỏa cao. Điều này đặt ra yêu cầu phải thay đổi tư duy tiếp cận, từ việc xử lý từng vụ việc riêng lẻ sang việc nhìn nhận tổng thể cả chuỗi liên kết.

Trong bối cảnh đó, thủ tục rút gọn được đặt ra như một giải pháp nhằm giảm tải thời gian và chi phí giải quyết tranh chấp. Tuy nhiên, câu hỏi quan trọng không nằm ở việc có áp dụng hay không, mà là áp dụng như thế nào để phù hợp với đặc thù của từng loại tranh chấp.

PGS. TS. Phạm Duy Nghĩa nhận định, sự vận hành của các chuỗi cung ứng, hệ thống phân phối hoặc các mô hình giao dịch tiêu chuẩn hóa khiến tranh chấp không còn phát sinh đơn lẻ mà chuyển dần thành chuỗi gồm các vụ việc có tính liên kết và tương đồng cao.

Nhiều ý kiến tại hội thảo đều cho rằng, với những tranh chấp có giá trị nhỏ, tình tiết rõ ràng, thủ tục rút gọn có thể phát huy hiệu quả. Ngược lại, với các tranh chấp phức tạp, có nhiều bên liên quan hoặc mang tính chuỗi, việc rút gọn quy trình có thể làm gia tăng rủi ro pháp lý nếu không được thiết kế cẩn trọng.

Một điểm đáng chú ý được nhấn mạnh là vai trò của việc “thiết kế cơ chế giải quyết tranh chấp ngay từ đầu”. Trong các hợp đồng thương mại hiện đại, điều khoản trọng tài không chỉ mang tính hình thức mà cần được xây dựng như một công cụ quản trị rủi ro, giúp doanh nghiệp chủ động ứng phó khi tranh chấp phát sinh.

Để cân bằng giữa hiệu quả và bảo đảm tố tụng, TS. Đỗ Giang Nam - Phó Chủ nhiệm Khoa Luật, Trường Đại học Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội cho rằng, thủ tục rút gọn là một công cụ cần thiết, đặc biệt đối với các tranh chấp có quy mô vừa và nhỏ, nơi các vấn đề pháp lý tương đối đơn giản và giá trị tranh chấp không lớn.

Theo TS Nam, việc giải quyết tranh chấp bằng một trọng tài viên duy nhất mang lại lợi ích rõ rệt về tốc độ và chi phí. Điều này không chỉ giúp các bên nhanh chóng khép lại tranh chấp mà còn góp phần duy trì sự ổn định trong hoạt động kinh doanh. Tuy nhiên, ông cũng lưu ý rằng lợi ích này cần được đặt trong một thiết kế hệ thống phù hợp.

TS. Đỗ Giang Nam cũng nhấn mạnh ba yếu tố cần được cân bằng khi triển khai thủ tục này. Thứ nhất là quyền tự định đoạt của các bên -nền tảng của trọng tài thương mại. Thứ hai là bảo đảm quy trình tố tụng chuẩn, đặc biệt là quyền được trình bày và được lắng nghe. Thứ ba là yếu tố đặc thù của Việt Nam, nơi vẫn tồn tại “quán tính pháp lý” ưa chuộng mô hình hội đồng nhiều người nhằm tăng tính an toàn.

Nguồn nhân lực là vấn đề được đặc biệt chú ý, theo PGS. TS. Nguyễn Hoàng Anh, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội, giải quyết tranh chấp trong bối cảnh hiện nay không chỉ là vấn đề kỹ thuật tố tụng mà còn là câu chuyện về năng lực con người. Bởi các tranh chấp thương mại hiện đại, đặc biệt là tranh chấp chuỗi, đòi hỏi sự kết hợp giữa hiểu biết pháp lý và kinh nghiệm thực tiễn. Trong khi đó, môi trường đào tạo truyền thống thường thiên về lý thuyết, chưa đủ để đáp ứng yêu cầu thực tế.

PGS.TS. Nguyễn Hoàng Anh cho rằng, việc gắn kết giữa đào tạo và thực tiễn là yếu tố then chốt. Sinh viên luật không chỉ cần nắm vững quy định pháp luật mà còn phải hiểu cách các tranh chấp diễn ra trong thực tế, cách các bên xử lý và cách đạt được mục tiêu giải quyết nhanh, hiệu quả nhưng vẫn bảo đảm công lý.

"Điều quan trọng không chỉ là giải quyết tranh chấp nhanh đến đâu, mà là chúng ta đã chuẩn bị được một thế hệ luật gia có năng lực để giải quyết tranh chấp trong tương lai", PGS.TS. Nguyễn Hoàng Anh nhấn mạnh.

Cùng quan điểm, PGS.TS. Lê Vũ Nam nhấn mạnh rằng việc tiếp cận các xu hướng tranh chấp mới, như tranh chấp chuỗi hay thủ tục rút gọn, sẽ giúp người học hình thành tư duy nghiên cứu gắn với ứng dụng, từ đó nâng cao khả năng vận dụng pháp luật vào thực tiễn.

Ở góc độ rộng hơn, một cơ chế giải quyết tranh chấp hiệu quả không chỉ phục vụ doanh nghiệp mà còn góp phần cải thiện môi trường đầu tư. Khi nhà đầu tư có niềm tin rằng tranh chấp sẽ được giải quyết nhanh chóng, minh bạch và công bằng, họ sẽ sẵn sàng mở rộng hoạt động kinh doanh.

PGS. TS. Nguyễn Hoàng Anh, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội cho rằng, giải quyết tranh chấp trong bối cảnh hiện nay không chỉ là vấn đề kỹ thuật tố tụng mà còn là câu chuyện về năng lực con người.

Hướng đi nào cho Việt Nam?

Trong thực tiễn quốc tế, thủ tục rút gọn đã được nhiều tổ chức trọng tài lớn như ICC hay SIAC áp dụng nhằm nâng cao hiệu quả giải quyết tranh chấp. Tuy nhiên, việc áp dụng tại Việt Nam vẫn còn nhiều hạn chế, đặc biệt do chưa có quy định cụ thể trong Luật Trọng tài thương mại.

Một trong những vấn đề lớn được đặt ra là sự cân bằng giữa tốc độ và công bằng. Nếu quy trình tố tụng bị rút ngắn quá mức, các bên có thể không có đủ thời gian và điều kiện để trình bày đầy đủ lập luận, chứng cứ, từ đó ảnh hưởng đến chất lượng phán quyết.

Ngoài ra, trong các tranh chấp chuỗi, nguy cơ thiếu nhất quán giữa các phán quyết là một rủi ro đáng kể. Khi mỗi vụ việc được giải quyết riêng lẻ theo thủ tục rút gọn, sự khác biệt trong đánh giá và quyết định có thể dẫn đến những kết quả không đồng nhất, gây khó khăn cho việc thực thi và quản trị rủi ro tổng thể.

Một hạn chế khác là việc chỉ có một trọng tài viên giải quyết tranh chấp. Mặc dù giúp tiết kiệm chi phí và thời gian, nhưng mô hình này cũng đặt ra câu hỏi về tính toàn diện trong đánh giá, đặc biệt với những vụ việc có yếu tố kỹ thuật hoặc pháp lý phức tạp.

Trước thực tế đó, các chuyên gia nhấn mạnh rằng thủ tục rút gọn không nên được áp dụng một cách “cơ học”. Việc lựa chọn cần dựa trên đánh giá cụ thể về giá trị, tính chất và mức độ phức tạp của từng tranh chấp.

Thực tiễn cho thấy, Việt Nam vẫn đang trong quá trình hoàn thiện khung pháp lý cho thủ tục rút gọn. Việc áp dụng hiện nay chủ yếu dựa trên thỏa thuận của các bên theo quy tắc của VIAC, trong khi chưa có quy định cụ thể trong luật.

Từ kinh nghiệm quốc tế, các chuyên gia đề xuất cần xây dựng một cơ chế linh hoạt hơn, kết hợp giữa quyền tự định đoạt của các bên và vai trò chủ động của tổ chức trọng tài. Đồng thời, cần thiết kế các quy tắc mặc định rõ ràng để tránh tranh cãi khi áp dụng.

Đối với doanh nghiệp, việc lựa chọn thủ tục rút gọn cần được tiếp cận như một quyết định chiến lược. Điều này bao gồm việc đánh giá cụ thể từng tranh chấp, xây dựng điều khoản trọng tài linh hoạt và đặc biệt là thiết kế cơ chế quản trị tranh chấp ngay từ giai đoạn ký kết hợp đồng.

Trong bối cảnh hội nhập sâu rộng, mục tiêu không chỉ là rút ngắn thời gian giải quyết tranh chấp, mà còn là xây dựng một hệ thống pháp lý đủ mạnh để bảo đảm công bằng và minh bạch. Đây chính là yếu tố then chốt để Việt Nam nâng cao năng lực cạnh tranh và thu hút đầu tư trong giai đoạn tới.

Thủ tục rút gọn, vì thế, không phải là “chiếc đũa thần” cho mọi tranh chấp, mà là một công cụ cần được sử dụng đúng cách, đúng thời điểm và trong một khuôn khổ pháp lý được thiết kế chặt chẽ.