Tranh chấp thương mại phức tạp, doanh nghiệp tìm đến trọng tài để giải quyết nhanh

Hiện nay, trọng tài thương mại đang trở thành lựa chọn ngày càng phổ biến của cộng đồng doanh nghiệp.

Giải quyết tranh chấp nhanh, linh hoạt và hiệu quả

Toàn cầu hóa đã làm thay đổi căn bản cấu trúc của các quan hệ kinh tế - pháp lý. Các giao dịch thương mại không còn tồn tại dưới dạng đơn lẻ, mà được tổ chức theo chuỗi giá trị với sự tham gia của nhiều chủ thể ở nhiều quốc gia. Chính điều này kéo theo sự gia tăng nhanh chóng của các tranh chấp có tính liên kết, còn được gọi là “chuỗi tranh chấp”.

Trong bối cảnh đó, trọng tài thương mại đang trở thành lựa chọn ngày càng phổ biến của cộng đồng doanh nghiệp. Tại Hội thảo quốc gia với chủ đề “Quản trị tố tụng trọng tài trong tranh chấp chuỗi” diễn ra ngày 3/4/2026, do Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) phối hợp cùng Trường Đại học Luật Hà Nội và Trường Đại học Luật TP. Hồ Chí Minh tổ chức, nhiều chuyên gia đã nhấn mạnh vai trò ngày càng quan trọng của cơ chế này.

Theo GS.TS. Lê Hồng Hạnh, Chủ tịch VIAC, việc Việt Nam tham gia sâu vào các chuỗi cung ứng toàn cầu đồng nghĩa các tranh chấp không còn giới hạn trong một hợp đồng hay một quan hệ pháp lý riêng lẻ. Thay vào đó, chúng có xu hướng lan rộng, tạo thành các chuỗi liên kết phức tạp giữa nhiều bên. Trong bối cảnh này, trọng tài được xem là “sân chơi trung lập”, giúp các bên giải quyết tranh chấp một cách hiệu quả hơn.

Phân tích thêm, PGS.TS. Nguyễn Bá Bình, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Luật Hà Nội cho rằng ưu điểm nổi bật của trọng tài nằm ở quyền tự quyết của các bên. Doanh nghiệp có thể lựa chọn trọng tài viên có chuyên môn phù hợp với lĩnh vực tranh chấp, điều đặc biệt quan trọng trong các lĩnh vực phức tạp như tài chính, xây dựng hay đầu tư. Đây là lợi thế mà hệ thống tòa án truyền thống khó có thể đáp ứng linh hoạt.

Không chỉ dừng lại ở việc lựa chọn con người, trọng tài còn cho phép các bên linh hoạt trong việc lựa chọn luật áp dụng, địa điểm, ngôn ngữ và quy tắc tố tụng. Trong bối cảnh tranh chấp xuyên biên giới ngày càng phổ biến, những yếu tố này đóng vai trò then chốt trong việc đảm bảo tính công bằng và hiệu quả của quá trình giải quyết tranh chấp.

Một điểm mạnh khác của trọng tài là tính nhanh chóng và dứt điểm. Theo PGS.TS. Nguyễn Bá Bình, cơ chế trọng tài thường chỉ xét xử một lần, không kéo dài qua nhiều cấp như tòa án. Điều này giúp doanh nghiệp tiết kiệm đáng kể thời gian và chi phí, đồng thời hạn chế rủi ro kéo dài tranh chấp gây ảnh hưởng đến hoạt động kinh doanh.

Đặc biệt, trong môi trường hội nhập, giá trị lớn nhất của trọng tài còn nằm ở khả năng thi hành quốc tế. Với Công ước New York 1958, phán quyết trọng tài có thể được công nhận và thi hành tại hàng trăm quốc gia. Đây là yếu tố quan trọng giúp doanh nghiệp yên tâm hơn khi tham gia các hoạt động đầu tư và thương mại quốc tế.

Hội thảo quốc gia với chủ đề “Quản trị tố tụng trọng tài trong tranh chấp chuỗi”.

Thách thức từ “chuỗi tranh chấp” và yêu cầu hoàn thiện cơ chế tố tụng

Mặc dù có nhiều ưu điểm, thực tiễn cũng cho thấy cơ chế trọng tài truyền thống đang đối mặt với không ít thách thức trước sự gia tăng của các tranh chấp dạng chuỗi. Theo các chuyên gia tại hội thảo, mô hình tố tụng trọng tài hiện nay vốn được thiết kế cho các tranh chấp đơn lẻ, do đó bộc lộ nhiều hạn chế khi phải xử lý các tranh chấp đa tầng, đa chủ thể.

Các tranh chấp chuỗi có thể phát triển theo chiều dọc, tức là nối tiếp nhau theo quan hệ nguyên nhân - hệ quả, hoặc theo chiều ngang khi nhiều tranh chấp phát sinh đồng thời từ một nguyên nhân chung. Điều này khiến việc giải quyết từng vụ việc riêng lẻ trở nên kém hiệu quả, thậm chí có thể dẫn đến các phán quyết mâu thuẫn.

Trước thực trạng đó, VIAC đang nghiên cứu các cơ chế mới như gộp vụ việc, cho phép nhiều bên tham gia hoặc điều phối giữa các hội đồng trọng tài. Tuy nhiên, việc áp dụng các cơ chế này tại Việt Nam vẫn còn nhiều hạn chế do khung pháp lý chưa hoàn thiện.

Một trong những vấn đề nổi bật được thảo luận là việc quản trị chứng cứ trong các tranh chấp chuỗi. Khi số lượng chứng cứ lớn, phân tán và có sự liên kết giữa nhiều vụ việc, việc kiểm soát và đánh giá chứng cứ trở thành thách thức lớn đối với Hội đồng Trọng tài. Các chuyên gia đề xuất cần có cơ chế cho phép sử dụng chứng cứ chung hoặc tham chiếu chéo trong những trường hợp phù hợp, nhằm rút ngắn thời gian giải quyết mà vẫn đảm bảo tính công bằng.

Bên cạnh đó, cơ chế xét xử “mẫu” cũng được đưa ra như một giải pháp tiềm năng. Theo đó, một vụ việc điển hình có thể được lựa chọn để xét xử trước, từ đó định hướng cho việc giải quyết các tranh chấp tương tự. Tuy nhiên, việc áp dụng mô hình này tại Việt Nam gặp phải hai thách thức lớn là nguyên tắc bảo mật và nguyên tắc độc lập của Hội đồng Trọng tài. Mỗi vụ việc vẫn phải được xem xét độc lập, không bị ràng buộc bởi kết luận của vụ trước.

Một vấn đề khác được quan tâm là việc tham khảo phán quyết trọng tài trong các tranh chấp tương tự. Trên thế giới, xu hướng xây dựng “án lệ trọng tài” đang dần hình thành, nhưng khác với hệ thống tòa án, phán quyết trọng tài không có giá trị ràng buộc tiền lệ. Do đó, nhiều chuyên gia đề xuất xây dựng “thư viện phán quyết” ẩn danh để phục vụ mục đích tham khảo, vừa đảm bảo tính minh bạch, vừa bảo vệ nguyên tắc bảo mật.

Theo GS.TS. Đỗ Văn Đại, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Luật TP. Hồ Chí Minh, sự gia tăng của các tranh chấp chuỗi đặt ra yêu cầu cấp thiết đối với các tổ chức trọng tài trong việc chủ động nghiên cứu, nhận diện và áp dụng các cơ chế phù hợp. Đồng thời, việc tiếp thu có chọn lọc kinh nghiệm quốc tế cũng được xem là hướng đi cần thiết nhằm nâng cao chất lượng giải quyết tranh chấp tại Việt Nam.

Không chỉ dừng lại ở khía cạnh cơ chế, yếu tố con người cũng được nhấn mạnh như một yếu tố then chốt. Theo PGS.TS. Nguyễn Bá Bình, chất lượng trọng tài viên cần được đặt lên hàng đầu, không chỉ về chuyên môn mà còn về kinh nghiệm và đạo đức nghề nghiệp. Việc kiểm soát chặt chẽ hoạt động của các trung tâm trọng tài, xây dựng tiêu chuẩn trọng tài viên tiệm cận thông lệ quốc tế là yêu cầu cấp thiết để đảm bảo uy tín của hệ thống.

Song song với đó, công tác đào tạo cũng đang được đẩy mạnh. Các cơ sở đào tạo luật đã bắt đầu tích hợp nội dung trọng tài vào chương trình giảng dạy, tăng cường học liệu quốc tế và tạo điều kiện cho sinh viên tiếp cận thực tiễn. Đây được xem là nền tảng quan trọng để xây dựng đội ngũ trọng tài viên chuyên nghiệp trong tương lai.