Nguồn cá tự nhiên suy giảm mở cơ hội cho cá tra Việt Nam ra thế giới

Chế biến cá tra xuất khẩu - Ảnh minh họa

Theo thông tin từ Bộ Nông nghiệp và Môi trường, tính riêng tháng 8/2026, kim ngạch xuất khẩu thủy sản của Việt Nam ước đạt 1,08 tỷ USD. Lũy kế 8 tháng, toàn ngành đạt khoảng 7,94 tỷ USD, tăng 10,9% so với cùng kỳ năm 2025. Đây là mức tăng đáng chú ý trong bối cảnh thương mại quốc tế vẫn đối mặt với nhiều biến động.

Đáng chú ý, xuất khẩu thủy sản đang tăng nhanh hơn tốc độ chung của nhóm nông, lâm, thủy sản. Sau 8 tháng, tổng kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản đạt gần 49,31 tỷ USD, tăng 7% (riêng thủy sản tăng 10,9%).

Nhưng điều đáng quan tâm hơn không nằm ở con số gần 8 tỷ USD kim ngạch xuất khẩu thủy sản trong 8 tháng năm 2026 mà đó là sự thay đổi trong cấu trúc nhu cầu của thị trường thế giới.

Trong nhiều năm, các loại cá khai thác tự nhiên như cá tuyết, cá minh thái và một số dòng cá thịt trắng giữ vị trí quan trọng trong hệ thống phân phối thủy sản toàn cầu. Tuy nhiên, nguồn cung tự nhiên ngày càng chịu sức ép, trong khi chi phí nhiên liệu, nhân công, logistics và hoạt động đánh bắt tăng lên.

Khi nguồn cung cá khai thác tự nhiên ngày càng thu hẹp, các nhà nhập khẩu buộc phải tìm kiếm những sản phẩm thay thế có khả năng cung ứng ổn định, giá hợp lý và dễ kiểm soát chất lượng, và đó là lúc cá nuôi trồng được trao cho cơ hội lớn hơn, trong đó cá tra Việt Nam.

Ông Nguyễn Hoài Nam, Tổng thư ký Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP) chia sẻ, lợi thế lớn nhất của cá tra không chỉ là giá. Đây là loại cá được nuôi chủ động trong hệ thống sản xuất tập trung, có thể kiểm soát từ con giống, thức ăn, môi trường nuôi đến thu hoạch và chế biến. Trong bối cảnh người tiêu dùng toàn cầu vẫn có nhu cầu lớn đối với nguồn protein có giá phải chăng, khả năng cung ứng ổn định trở thành một lợi thế ngày càng quan trọng.

Cá rô phi cũng đang nổi lên trong cuộc cạnh tranh này. Sản lượng rô phi toàn cầu hiện ở mức rất lớn và nhiều quốc gia đã coi đây là ngành hàng chiến lược. Các tiến bộ công nghệ trong nuôi trồng giúp rô phi tiếp tục giảm chi phí và cạnh tranh trực tiếp với các loại cá trắng khác.

Như vậy, cá tra Việt Nam không còn chỉ cạnh tranh với cá tra của các nước khác. Đối thủ rộng hơn là toàn bộ nhóm cá thịt trắng có khả năng thay thế trên bàn ăn và trong hệ thống phân phối quốc tế.

Sự dịch chuyển này diễn ra đúng thời điểm thị trường xuất khẩu thủy sản Việt Nam đang có một động lực mới từ châu Á.

Trung Quốc hiện là thị trường tiêu thụ thủy sản lớn nhất của Việt Nam, chiếm khoảng 24% tổng kim ngạch. Trong khi xuất khẩu sang Hoa Kỳ tăng 2,5% và Nhật Bản tăng 2,3%, thị trường Trung Quốc tăng tới 37,1% trong 7 tháng đầu năm.

Riêng thị trường Hồng Kông - Trung Quốc, trong 8 tháng đã đạt khoảng 2,03 tỷ USD, tăng 33,4%, đóng góp hơn 60% phần tăng thêm của tổng kim ngạch xuất khẩu thủy sản. Nhu cầu tăng ở nhiều nhóm sản phẩm, trong đó có cá tra.

Đây là tín hiệu tích cực nhưng cũng đặt ra một vấn đề không thể bỏ qua chính là không thể xây dựng chiến lược tăng trưởng dài hạn chỉ dựa vào một thị trường. Trung Quốc mở ra dư địa lớn, nhưng càng phụ thuộc vào một thị trường, rủi ro từ thay đổi chính sách, tiêu chuẩn, nhu cầu hoặc thương mại càng lớn. Vì vậy, cơ hội của cá tra phải được nhìn rộng hơn đó là Trung Quốc có thể là động lực trước mắt, nhưng EU, CPTPP, Trung Đông, Mỹ Latinh và các thị trường mới nổi mới là không gian để ngành xây dựng thế đứng dài hạn, ông Nguyễn Hoài Nam cho biết thêm.

Theo các chuyên gia ngành Thủy sản, điểm yếu của cá tra Việt Nam cũng nằm ngay trong lợi thế giá. Giá cạnh tranh giúp sản phẩm thâm nhập thị trường, nhưng nếu chỉ dựa vào giá thấp, doanh nghiệp rất dễ rơi vào cuộc đua giảm giá với các sản phẩm thay thế.

Trong khi đó, yêu cầu của các thị trường nhập khẩu ngày càng cao. Truy xuất nguồn gốc, an toàn thực phẩm, dư lượng, tiêu chuẩn môi trường, phát thải và trách nhiệm xã hội đang trở thành một phần của giá thành sản phẩm.

Nói cách khác, giá rẻ chỉ giúp cá tra bước qua cửa còn chất lượng mới quyết định sản phẩm có ở lại được hay không. Điều này đòi hỏi ngành cá tra phải thay đổi cách tiếp cận. Từ sản xuất theo sản lượng sang sản xuất theo đơn hàng; từ bán nguyên liệu sang chế biến sâu; từ cạnh tranh bằng giá sang cạnh tranh bằng chất lượng và độ ổn định.

Một con cá tra không chỉ nên được tính bằng số khối lượng xuất khẩu. Giá trị thực sự nằm ở khả năng tạo ra bao nhiêu sản phẩm chế biến, bao nhiêu phân khúc thị trường và bao nhiêu giá trị gia tăng từ cùng một đơn vị nguyên liệu.

Với gần 7,94 tỷ USD sau 8 tháng, ngành thủy sản đang đứng trước cơ hội duy trì tăng trưởng cao trong năm 2026. VASEP xây dựng kịch bản cơ sở cho rằng xuất khẩu cả năm có thể đạt 12,1-12,3 tỷ USD; trong kịch bản thuận lợi, con số có thể vượt 12,5 tỷ USD. Nhưng để biến cơ hội thành tăng trưởng thực chất, cá tra cần đi trước một bước.

Trước hết là chuẩn hóa vùng nuôi và nâng chất lượng con giống. Tiếp đó là kiểm soát chặt thức ăn, môi trường, dư lượng và truy xuất nguồn gốc. Doanh nghiệp chế biến phải đầu tư mạnh hơn vào sản phẩm tiện lợi, thực phẩm ăn liền, sản phẩm giá trị gia tăng thay vì chỉ tập trung vào phi lê đông lạnh. Quan trọng hơn, cần xây dựng hình ảnh cá tra Việt Nam như một nguồn protein nuôi trồng có trách nhiệm, ổn định và cạnh tranh.