Từ gia công sang giá trị cao - lối đi tất yếu của doanh nghiệp

Doanh nghiệp Việt cần chuyển từ gia công sang tạo giá trị cao, đồng thời chủ động huy động vốn để nâng cao năng lực cạnh tranh và tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu

Trong giai đoạn phát triển mới của nền kinh tế, khu vực kinh tế tư nhân đang được đặt vào vị trí trung tâm với kỳ vọng trở thành động lực dẫn dắt tăng trưởng. Tinh thần này được khẳng định rõ nét trong Nghị quyết 68-NQ/TW (2025), khi lần đầu tiên khu vực tư nhân được xác định là “động lực quan trọng nhất” của nền kinh tế. Đây không chỉ là sự thay đổi về mặt nhận thức, mà còn mở ra yêu cầu cấp bách về cải cách thể chế, phân bổ nguồn lực và nâng cao năng lực nội tại của doanh nghiệp.

Hiện khu vực kinh tế tư nhân đóng góp khoảng 50% GDP và tạo ra hơn 80% việc làm cho nền kinh tế. Tuy nhiên, khu vực này vẫn đang đối mặt với nhiều rào cản, đặc biệt là trong tiếp cận nguồn vốn và khả năng tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu. Điều này đặt ra yêu cầu phải khơi thông nguồn lực và thay đổi tư duy phát triển một cách căn bản.

Tại Hội thảo “Kinh tế tư nhân trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc” diễn ra vừa qua tại Hà Nội, nhiều chuyên gia và nhà hoạch định chính sách đã nhấn mạnh đến bước ngoặt quan trọng trong phát triển khu vực tư nhân. TS. Phan Đức Hiếu cho rằng, Nghị quyết 68 không chỉ thay đổi cách nhìn về vai trò của khu vực tư nhân mà còn định hình một môi trường phát triển toàn diện hơn, với trọng tâm là xóa bỏ rào cản hành chính, cơ chế “xin - cho” và giảm chi phí tuân thủ.

Theo các chuyên gia, thách thức lớn nhất hiện nay không nằm ở việc ban hành chính sách mà ở khả năng triển khai hiệu quả trong thực tiễn. Một môi trường kinh doanh minh bạch, thuận lợi sẽ là điều kiện tiên quyết để doanh nghiệp tư nhân phát huy tối đa tiềm năng.

Ở góc độ nguồn lực, thị trường chứng khoán đang ngày càng khẳng định vai trò là kênh dẫn vốn trung và dài hạn quan trọng cho doanh nghiệp. Bà Lê Thị Việt Nga, Phó Chủ tịch Ủy ban Chứng khoán Nhà nước cho biết, quy mô huy động vốn qua thị trường trong năm 2025 đạt hơn 744.000 tỷ đồng, tăng gần 43% so với cùng kỳ. Điều này cho thấy tiềm năng rất lớn của thị trường trong việc hỗ trợ khu vực doanh nghiệp.

Tuy nhiên, để tận dụng hiệu quả kênh vốn này, doanh nghiệp cần thay đổi tư duy từ “tiếp cận vốn thụ động” sang “chủ động huy động vốn”, coi thị trường chứng khoán là một phần trong chiến lược phát triển dài hạn. Bên cạnh đó, việc nâng cao chất lượng quản trị, minh bạch thông tin và đáp ứng các chuẩn mực thị trường cũng là yếu tố then chốt để tạo niềm tin cho nhà đầu tư.

Không chỉ bài toán vốn, năng lực tham gia chuỗi giá trị toàn cầu của doanh nghiệp Việt cũng đang đặt ra nhiều thách thức. Theo TS. Lê Duy Bình, Giám đốc Economica Việt Nam thì hiện trong hơn 1 triệu doanh nghiệp đang hoạt động, chỉ khoảng 5.000 doanh nghiệp tham gia cung ứng cho khu vực FDI, và chỉ hơn 100 doanh nghiệp đạt cấp độ nhà cung cấp Tier 1. Phần lớn doanh nghiệp vẫn đứng ở những khâu có giá trị gia tăng thấp.

Thực tế cho thấy, nhiều ngành công nghiệp chủ lực vẫn có tỷ lệ nội địa hóa thấp, như điện tử chỉ khoảng 35%, cơ khí khoảng 25-30%. Đồng thời, năng suất lao động của Việt Nam còn thấp so với khu vực, chỉ bằng khoảng 25% Malaysia và 50% Thái Lan. Khoảng 60-70% doanh nghiệp vẫn sử dụng công nghệ ở mức trung bình hoặc lạc hậu, khiến khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế bị hạn chế.

Đáng chú ý, phần lớn doanh nghiệp Việt vẫn hoạt động trong mô hình gia công, lắp ráp là khâu có giá trị gia tăng thấp nhất trong chuỗi sản xuất. Điều này khiến doanh nghiệp dễ rơi vào “bẫy giá rẻ - lợi nhuận thấp”, khó tạo ra sự bứt phá về năng lực cạnh tranh.

Để khắc phục tình trạng này, các chuyên gia cho rằng doanh nghiệp cần chuyển dịch mạnh mẽ sang mô hình tạo giá trị gia tăng cao hơn. Thay vì chỉ gia công, doanh nghiệp cần tham gia vào các khâu như thiết kế, sản xuất linh kiện phức tạp và phát triển công nghệ. Tuy nhiên, quá trình này đòi hỏi sự đầu tư dài hạn, có thể kéo dài từ 3-5 năm hoặc hơn.

Ngoài ra, các yếu tố như chi phí logistics cao (khoảng 20% GDP), hạ tầng chưa đồng bộ và hạn chế về ngoại ngữ cũng đang là những rào cản lớn đối với doanh nghiệp. Do đó, việc tăng cường liên kết, hợp tác trong các cụm ngành, hiệp hội, cũng như hợp tác với doanh nghiệp FDI để học hỏi công nghệ là hướng đi cần thiết.

Ở góc độ chính sách, Nhà nước cần tiếp tục đóng vai trò kiến tạo thông qua cải cách thể chế, hoàn thiện môi trường pháp lý, hỗ trợ tài chính cho chuyển đổi xanh và đầu tư mạnh vào hạ tầng logistics. Trong khi đó, doanh nghiệp cũng cần chủ động nâng cao năng lực, đổi mới tư duy và chiến lược phát triển.

Theo ông Nguyễn Phúc Long, Chủ tịch HĐQT Thang Long Investment Group trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng hai chữ số, tổng nhu cầu đầu tư trong 5 năm tới có thể lên tới 1.500 tỷ USD, trong đó phần lớn sẽ phụ thuộc vào khu vực doanh nghiệp. Điều này càng cho thấy vai trò then chốt của khu vực tư nhân trong việc dẫn dắt tăng trưởng.

Có thể thấy, để tận dụng cơ hội và vượt qua thách thức, doanh nghiệp Việt cần thực hiện đồng thời hai chuyển đổi lớn: từ thụ động sang chủ động trong huy động vốn, và từ gia công sang gia tăng giá trị. Đây không chỉ là yêu cầu trước mắt mà còn là con đường tất yếu để nâng cao năng lực cạnh tranh, tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu và đóng góp bền vững cho nền kinh tế.