Doanh nghiệp trước bài toán tiếp cận và hấp thụ vốn

Tín dụng vẫn là nguồn lực quan trọng

Để tạo thêm dư địa phát triển cho khu vực này, hệ thống cơ chế, chính sách từng bước được hoàn thiện, từ Luật Hỗ trợ DNNVV năm 2017 đến các chủ trương mới những năm gần đây đều chú trọng phát triển kinh tế tư nhân. Gần đây nhất là Nghị quyết số 68-NQ/TW ngày 4/5/2025 của Ban Chấp hành Trung ương về phát triển kinh tế tư nhân và Nghị quyết số 198/2025/QH15 ngày 17/5/2025 về một số cơ chế, chính sách đặc biệt phát triển kinh tế tư nhân.

Tuy nhiên, thực tế cho thấy sự phát triển và sức chống chịu của khu vực DNNVV vẫn chưa tương xứng với tiềm năng. Năm 2025 có hơn 114.000 doanh nghiệp ngừng hoạt động và khoảng 35.900 doanh nghiệp giải thể. Trong 8 tháng đầu năm 2026, khoảng 88.000 doanh nghiệp ngừng hoạt động và 40.800 doanh nghiệp giải thể.

Theo ông Trương Đình Hoàn, Phó giám đốc Công ty Giải pháp mạng và máy tính TIC, thực tế hiện nay DNNVV vẫn gặp nhiều khó khăn về tiếp cận vốn, thủ tục hành chính, đất đai. Phần lớn doanh nghiệp có quy mô nhỏ, tài sản tập trung vào máy móc, hàng hóa và hoạt động sản xuất, kinh doanh nên không còn nhiều tài sản đủ điều kiện thế chấp để vay vốn.

Ở một khía cạnh khác, ông Đỗ Văn Vẻ, Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp tỉnh Hưng Yên chỉ ra khoảng cách giữa “doanh nghiệp cần vốn” và “doanh nghiệp đủ điều kiện tiếp cận vốn”. Khoảng cách này có thể xuất phát từ tài sản bảo đảm, năng lực quản trị, mức độ minh bạch tài chính, hồ sơ, thủ tục, khả năng chứng minh dòng tiền, cũng như cách đánh giá mức độ tín nhiệm, triển vọng thị trường và hiệu quả của phương án sản xuất, kinh doanh. Thực tế này cho thấy bài toán đối với DNNVV không đơn thuần là có thêm bao nhiêu vốn mà là khả năng tiếp cận, hấp thụ và sử dụng hiệu quả nguồn vốn của doanh nghiệp. Đây cũng là cơ sở để dòng tín dụng đi vào những phương án sản xuất, kinh doanh có khả năng tạo dòng tiền và bảo đảm khả năng trả nợ.

Từ yêu cầu thực tế đó, ngành Ngân hàng thời gian qua đã triển khai nhiều giải pháp nhằm tạo điều kiện thuận lợi hơn cho DNNVV tiếp cận tín dụng. DNNVV hiện là một trong 5 lĩnh vực ưu tiên được áp dụng trần lãi suất cho vay ngắn hạn bằng VND theo quy định của NHNN, thấp hơn các lĩnh vực sản xuất, kinh doanh thông thường khác. Mức trần hiện nay là 4%/năm đối với khách hàng có tình hình tài chính minh bạch, lành mạnh. Tại Chỉ thị 01 hằng năm về các nhiệm vụ trọng tâm thực hiện giải pháp tiền tệ và hoạt động ngân hàng cũng như các văn bản chỉ đạo tín dụng, NHNN yêu cầu các TCTD cân đối nguồn vốn đáp ứng nhu cầu của nền kinh tế; hướng tín dụng vào sản xuất, kinh doanh, các lĩnh vực ưu tiên và động lực tăng trưởng, trong đó có DNNVV. Cùng với đó, NHNN đã ban hành rất nhiều văn bản chỉ đạo các TCTD triển khai giải pháp tín dụng đối với một số ngành, lĩnh vực như xăng dầu, nông nghiệp, xuất khẩu, tiêu dùng, tín dụng xanh, các chương trình mục tiêu quốc gia, giáo dục và đào tạo, các động lực tăng trưởng kinh tế và DNNVV. Đáng chú ý, ngày 7/8/2026, NHNN ban hành Công văn số 7125/NHNN-TD chỉ đạo các NHTM triển khai Chương trình tín dụng hướng đến các động lực tăng trưởng kinh tế và DNNVV. Chương trình dành cho DNNVV và các doanh nghiệp, cá nhân hoạt động trong những lĩnh vực có vai trò quan trọng đối với tăng trưởng như nông nghiệp, nông thôn, công nghiệp hỗ trợ, công nghệ cao, xuất khẩu, kinh tế số, trí tuệ nhân tạo, công nghiệp bán dẫn, chế biến, chế tạo và các dự án xanh.

Các khoản vay thuộc chương trình được áp dụng lãi suất thấp hơn tối thiểu 1%/năm so với mức lãi suất cho vay bình quân cùng kỳ hạn của chính ngân hàng cho vay. Sau hơn một tháng triển khai, 19 NHTM đã đăng ký tham gia với tổng quy mô khoảng 407 nghìn tỷ đồng.

Việc triển khai đồng bộ các chính sách, giải pháp tín dụng đã góp phần mở rộng nguồn vốn ngân hàng dành cho DNNVV. Giai đoạn 2021-2025, doanh số cho vay đối với khu vực này đạt trên 21,7 triệu tỷ đồng, bình quân hơn 4,3 triệu tỷ đồng mỗi năm. Đến ngày 31/8/2026, doanh số giải ngân lũy kế từ đầu năm đối với DNNVV đạt trên 3,8 triệu tỷ đồng; dư nợ tín dụng đạt trên 4,1 triệu tỷ đồng, tăng 12,37% so với tháng 12/2025, cao hơn mức tăng trưởng tín dụng của nền kinh tế và chiếm khoảng 20% tổng dư nợ toàn nền kinh tế. Trong đó, dư nợ đối với DNNVV hoạt động trong lĩnh vực thương mại, dịch vụ đạt trên 2,8 triệu tỷ đồng, chiếm 70,48% tổng dư nợ DNNVV; công nghiệp và xây dựng đạt trên 1,1 triệu tỷ đồng, chiếm 27,87%; nông, lâm nghiệp và thủy sản đạt trên 65,8 nghìn tỷ đồng, chiếm 1,65%.

Quy mô dư nợ trên cho thấy, tín dụng ngân hàng tiếp tục là nguồn lực quan trọng đối với hoạt động của DNNVV. Nhưng khi nhu cầu mở rộng khả năng tiếp cận vốn ngày càng lớn, vấn đề không chỉ là tăng thêm tín dụng, mà còn là làm thế nào để nhận diện đúng những doanh nghiệp có năng lực hấp thụ và trả nợ. Điều này đặt ra yêu cầu đổi mới cả cách ngân hàng tiếp cận khách hàng lẫn phương thức đánh giá tín dụng.

Thay đổi cách tiếp cận để dòng vốn đến đúng và trúng

Nếu trước đây câu chuyện tiếp cận vốn thường tập trung vào lãi suất và tài sản bảo đảm thì những giải pháp đang được các ngân hàng triển khai cho thấy cách tiếp cận đã rộng hơn. Bên cạnh dành nguồn vốn với chi phí ưu đãi, các ngân hàng đang đẩy mạnh số hóa, cải tiến quy trình, khai thác dữ liệu, phát triển tín dụng theo chuỗi và thiết kế sản phẩm phù hợp hơn với từng nhóm doanh nghiệp.

Tại Vietcombank, việc giảm chi phí vốn được triển khai song song với mở rộng tiếp cận tín dụng đối với DNNVV. Theo ông Bạch Thành Long, Phó Tổng giám đốc Vietcombank, trong 8 tháng đầu năm 2026, ngân hàng triển khai 4 chương trình giảm lãi suất dành cho DNNVV, với mức giảm từ 0,5-2%/năm. Cùng thời gian này, gần 2.000 khách hàng DNNVV mới được phát triển, với doanh số giải ngân gần 10 nghìn tỷ đồng. Tín dụng đối với DNNVV tăng 13,5%, cao hơn mức tăng khoảng 7,8% của tín dụng chung. Ở một hướng tiếp cận khác, việc phân nhóm nhu cầu để thiết kế sản phẩm tín dụng đang được một số ngân hàng chú trọng. BIDV triển khai “SME Fast Track 2026” hướng đến các nhóm như hộ kinh doanh chuyển đổi lên doanh nghiệp, khách hàng kinh doanh trên sàn thương mại điện tử, doanh nghiệp xuất nhập khẩu, doanh nghiệp trong chuỗi cung ứng và các ngành nghề thế mạnh tại địa phương. Chương trình gồm gói tín dụng VND ngắn hạn quy mô 25.000 tỷ đồng và chính sách cho vay thấu chi không có tài sản bảo đảm trên nền tảng Misa Lending.

Một hướng thay đổi khác là số hóa quy trình tín dụng nhằm rút ngắn thời gian và giảm chi phí tiếp cận vốn. Theo ông Lại Tiến Quân, Phó tổng giám đốc BIDV, ngân hàng đang hướng tới số hóa toàn trình, từ định danh điện tử, chữ ký số, hợp đồng điện tử đến giao dịch bảo đảm trên môi trường số. Qua đó, doanh nghiệp có thể giảm bớt thủ tục và thời gian trong quá trình vay vốn. Tại MB, số hóa được kết hợp với khai thác dữ liệu để thay đổi cách tiếp cận và đánh giá DNNVV. Theo ông Lê Quốc Minh, Phó tổng giám đốc MB, trong năm 2026, khoảng 85% số doanh nghiệp tiếp cận vốn tại ngân hàng đã thực hiện hồ sơ trên kênh số; với một số hồ sơ DNNVV, thời gian từ đề xuất đến giải ngân khoảng 3 ngày. Đáng chú ý, MB triển khai tín dụng theo chuỗi, kết hợp quản lý dòng tiền từ doanh nghiệp đầu mối đến các DNNVV trong chuỗi. Dữ liệu về doanh thu, dòng tiền và quan hệ trong chuỗi cung ứng qua đó trở thành thêm một cơ sở để ngân hàng đánh giá khả năng cấp tín dụng, thay vì chỉ dựa vào tài sản bảo đảm. Từ đầu năm đến nay, ngân hàng đã tiếp cận khoảng 3.500 doanh nghiệp, với khoảng 27.000 khoản vay và tổng doanh số giải ngân khoảng 77.000 tỷ đồng. Lãnh đạo MB cho biết thêm, ngân hàng này cũng đang xây dựng các mô hình đánh giá doanh thu, năng lực tài chính trên cơ sở khai thác dữ liệu từ phần mềm kế toán; đồng thời thiết kế sản phẩm phù hợp với đặc thù từng ngành, lĩnh vực và chuỗi cung ứng.

Tuy nhiên, đổi mới phương thức cấp tín dụng mới chỉ là một phần của bài toán vốn đối với DNNVV. Khi nhu cầu vốn ngày càng đa dạng, việc mở rộng các phương thức tài trợ ngoài tín dụng ngân hàng truyền thống cũng được đặt ra. Ông Nguyễn Văn Thân, Chủ tịch Hiệp hội DNNVV Việt Nam cho rằng, trong giai đoạn mới, DNNVV không thể chỉ phụ thuộc vào một kênh tín dụng ngân hàng truyền thống.

Theo đó, Hiệp hội đề xuất hoàn thiện khuôn khổ pháp lý để đa dạng hóa chủ thể cung ứng tài chính cho DNNVV và hộ kinh doanh; đồng thời phát triển các hình thức tài trợ dựa trên tài sản hình thành trong hoạt động sản xuất, kinh doanh như khoản phải thu, hàng hóa luân chuyển, kho hàng, chuỗi cung ứng, bao thanh toán, cho thuê tài chính và tài trợ thương mại. Các phương thức này mở thêm khả năng tiếp cận vốn dựa trên dòng tiền và tài sản kinh doanh thực tế của doanh nghiệp.

Yêu cầu đa dạng hóa nguồn lực tài chính cho DNNVV cũng đang được đặt ra trong quá trình hoàn thiện khuôn khổ pháp lý đối với khu vực này. Bà Nguyễn Thị Bích Thủy, Phó Trưởng phòng Hỗ trợ doanh nghiệp, hộ kinh doanh, Cục Phát triển doanh nghiệp tư nhân và kinh tế tập thể, Bộ Tài chính cho biết, sau gần 10 năm thi hành, Luật Hỗ trợ DNNVV năm 2017 đã bộc lộ một số bất cập. Bộ Tài chính đang xây dựng luật thay thế với tên gọi Luật Phát triển DNNVV, dự kiến báo cáo Chính phủ trình Quốc hội tại Kỳ họp thứ 2 vào tháng 10/2026. Riêng đối với bài toán vốn, dự thảo tiếp cận đồng thời từ phía cung và phía cầu. Về phía cung, định hướng là đa dạng hóa các nguồn vốn trong và ngoài nước dành cho DNNVV, từ tín dụng ngân hàng, thị trường vốn đến các quỹ đầu tư và tổ chức tài chính. Đáng chú ý, dự thảo hướng tới mở rộng căn cứ xem xét cấp vốn. Thay vì phụ thuộc chủ yếu vào bất động sản làm tài sản bảo đảm, tổ chức cung ứng vốn có thể xem xét phương án sản xuất, kinh doanh, khả năng trả nợ, doanh thu, dữ liệu và dòng tiền của doanh nghiệp.

Các biện pháp bảo đảm cũng được định hướng đa dạng hơn gồm động sản, tài sản hình thành trong tương lai, quyền tài sản, quyền sở hữu trí tuệ, khoản phải thu, hàng tồn kho và vật tư. Các hình thức như bao thanh toán, cho thuê tài chính, tài trợ chuỗi cung ứng và chuỗi giá trị cũng được đặt ra. Theo bà Thủy, để mở rộng cấp vốn dựa trên dữ liệu và dòng tiền, cần hình thành cơ sở dữ liệu doanh nghiệp phản ánh thực chất hoạt động, qua đó tăng độ tin cậy cho các tổ chức cung ứng vốn. Ở phía cầu, chính sách tập trung hỗ trợ doanh nghiệp nâng cao tính minh bạch của sổ sách, chuẩn hóa thông tin tài chính và tín dụng.

Từ phía ngành Ngân hàng, yêu cầu đặt ra không chỉ là hoàn thiện phương thức đánh giá tín dụng mà còn thay đổi cách tiếp cận doanh nghiệp. Thống đốc Phạm Đức Ấn yêu cầu các TCTD thực sự chuyển mạnh từ tư duy “doanh nghiệp tìm đến ngân hàng” sang “ngân hàng chủ động tìm đến doanh nghiệp”; chủ động nắm bắt nhu cầu vốn, đồng hành cùng doanh nghiệp, tiếp tục cải tiến quy trình, thủ tục cho vay và rút ngắn thời gian xét duyệt trên cơ sở tuân thủ quy định pháp luật.

Đối với DNNVV, các TCTD cần nghiên cứu phương thức đánh giá dựa nhiều hơn vào phương án sản xuất, kinh doanh, dòng tiền, lịch sử tín dụng, năng lực quản trị và dữ liệu doanh nghiệp, phù hợp với khả năng kiểm soát rủi ro của từng TCTD; đồng thời tăng cường kết nối, chia sẻ dữ liệu để có thêm cơ sở đánh giá khả năng trả nợ và từng bước giảm sự phụ thuộc vào tài sản bảo đảm.

Nhưng để cách tiếp cận này phát huy hiệu quả, Thống đốc Phạm Đức Ấn cho rằng, sự thay đổi cũng phải đến từ phía doanh nghiệp. DNNVV cần nâng cao năng lực tài chính, quản trị, thực hiện đầy đủ chế độ kế toán, thống kê, minh bạch dòng tiền và tăng thanh toán doanh thu qua hệ thống ngân hàng. Đây là cơ sở để ngân hàng có thêm dữ liệu đánh giá, mở rộng khả năng cấp tín dụng dựa trên dòng tiền thay vì quá phụ thuộc vào tài sản bảo đảm.