Vì sao cần đẩy mạnh giáo dục tài chính cho học sinh, sinh viên

Giáo dục tài chính - nền tảng của một thế hệ công dân tự chủ

Năm 2025, kinh tế số tiếp tục khẳng định vai trò là một trong những động lực tăng trưởng quan trọng của nền kinh tế Việt Nam, gắn chặt với tiến trình chuyển đổi số quốc gia. Theo Cục Thống kê, tỷ trọng giá trị tăng thêm của kinh tế số trong GDP ước đạt 14,02%, tương đương khoảng 72,1 tỷ USD, tăng gấp 1,64 lần so với năm 2020. Các hoạt động số hóa ngày càng hiện diện sâu rộng trong thương mại, tài chính, dịch vụ công và nhiều lĩnh vực khác.

Sự phát triển này mang đến nhiều cơ hội nhưng cũng kéo theo không ít thách thức. Khi mọi giao dịch đều diễn ra trên môi trường số, người dân, đặc biệt là giới trẻ, không chỉ cần kỹ năng sử dụng công nghệ mà còn phải có năng lực quản lý tài chính để đưa ra những quyết định đúng đắn, biết kiểm soát rủi ro và bảo vệ tài sản của mình.

Trong nhiều năm qua, giáo dục tài chính đã trở thành một trong những ưu tiên của nhiều quốc gia phát triển và đang phát triển. Đây không chỉ là công cụ giúp mỗi cá nhân quản lý tiền bạc hiệu quả mà còn góp phần tạo dựng nền kinh tế bền vững, thúc đẩy tinh thần khởi nghiệp và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực.

Giáo dục tài chính đã trở thành một trong những ưu tiên của nhiều quốc gia phát triển và đang phát triển

Theo GS. John Quelch, Giám đốc Điều hành Surfin Meta, tác giả nhiều cuốn sách nổi tiếng về kinh doanh, giáo dục tài chính cho giới trẻ là nền tảng cho sự ổn định của mỗi gia đình cũng như sự phát triển của mỗi quốc gia. "Giáo dục tài chính cho giới trẻ là điều cần thiết cho hạnh phúc và sự ổn định lâu dài của mỗi gia đình, cho sự thành công của mỗi quốc gia. Giáo dục tài chính không chỉ dạy chúng ta về tài chính mà còn dạy về tầm quan trọng của tính chính trực và sự tôn trọng lẫn nhau trong việc xây dựng một nền kinh tế dựa trên niềm tin và hợp tác hiệu quả”, GS. John Quelch chia sẻ.

Theo các chuyên gia, việc giáo dục tài chính cần bắt đầu từ bậc phổ thông để học sinh hình thành sớm thói quen quản lý tiền bạc, hiểu giá trị của lao động và biết sử dụng hiệu quả các nguồn lực. Đến bậc đại học, nội dung cần mở rộng sang kỹ năng lập kế hoạch tài chính, đánh giá rủi ro, đầu tư và ra quyết định trong bối cảnh kinh tế số.

Bên cạnh hoạt động giảng dạy trong trường học, giáo dục tài chính cũng cần được triển khai trên các nền tảng số với sự tham gia của ngân hàng, doanh nghiệp, cơ quan báo chí và truyền thông. Đây sẽ là nền tảng quan trọng để Việt Nam xây dựng chiến lược quốc gia về giáo dục tài chính, hướng tới hình thành một thế hệ công dân tự chủ, linh hoạt và có trách nhiệm.

Thực tế, không chỉ giúp quản lý tiền bạc hiệu quả, giáo dục tài chính còn trở thành "lá chắn" bảo vệ học sinh, sinh viên trước các hình thức lừa đảo ngày càng tinh vi.

Các dịch vụ ngân hàng số phát triển đi kèm với yêu cầu giáo dục tài chính từ sớm cho học sinh, sinh viên

Theo số liệu tổng hợp của Bộ Công an, trong giai đoạn 2020-2025, cả nước xảy ra 24.295 vụ lừa đảo chiếm đoạt tài sản trên không gian mạng, gây thiệt hại gần 40.000 tỷ đồng. Riêng năm 2025, thiệt hại do lừa đảo trực tuyến ước tính vượt 8.000 tỷ đồng, tương đương hơn 650 tỷ đồng mỗi tháng và trên 20 tỷ đồng mỗi ngày.

Thầy Lê Văn Ngà (Hà Nội) cho rằng, học sinh hiện nay rất thành thạo công nghệ nhưng lại thiếu kỹ năng tài chính. Theo thầy Ngà, các em dễ tin vào những lời hứa hấp dẫn mà không nhận diện được các dấu hiệu lừa đảo. Điều này cho thấy nếu không được trang bị kiến thức từ sớm, các em rất dễ trở thành nạn nhân trong môi trường số.

Các chuyên gia nhận định, kiến thức tài chính chính là "vaccine" giúp giới trẻ nhận biết rủi ro, hiểu nguyên tắc "lợi nhuận càng cao thì rủi ro càng lớn", biết kiểm chứng thông tin trước khi chuyển tiền và không dễ dàng sa vào các lời mời gọi đầu tư, vay tiền hay kiếm tiền trực tuyến thiếu minh bạch.

Quan trọng hơn, giáo dục tài chính giúp học sinh hiểu rằng đồng tiền là kết quả của lao động, sáng tạo và sự nỗ lực. Khi nhận thức được điều đó, các em sẽ biết trân trọng công sức của cha mẹ, có trách nhiệm hơn trong chi tiêu và hình thành lối sống tiết kiệm, tránh tiêu dùng lãng phí.

Những bài học về lập kế hoạch chi tiêu, đặt mục tiêu tiết kiệm, chuẩn bị quỹ dự phòng hay cân nhắc trước khi vay mượn sẽ trở thành nền tảng để các em trưởng thành với hành vi tài chính lành mạnh.

Khoảng trống kiến thức tài chính đang hiện hữu

Thực tế cho thấy, phần lớn học sinh, sinh viên Việt Nam vẫn chưa được trang bị đầy đủ kiến thức về tài chính cá nhân. Nhiều em chưa biết lập ngân sách chi tiêu, chưa phân biệt được nhu cầu và mong muốn, chưa có thói quen tiết kiệm hay chuẩn bị quỹ dự phòng. Không ít sinh viên lần đầu sử dụng thẻ ngân hàng, ví điện tử hoặc vay tiêu dùng nhưng thiếu kiến thức để đánh giá rủi ro.

Các khảo sát của Hiệp hội Tư vấn tài chính Việt Nam (VFCA) cho thấy, khoảng 80% người Việt chưa có thói quen lập kế hoạch tài chính hàng tháng; chỉ khoảng 15% có quỹ dự phòng đủ chi tiêu trong ba tháng và hơn 42% hoàn toàn không quan tâm đến việc hoạch định tài chính cá nhân.

Những con số này phản ánh khoảng trống lớn về giáo dục tài chính trong xã hội, đồng thời đặt ra yêu cầu phải trang bị kiến thức ngay từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường. Một số chương trình thí điểm đã cho thấy hiệu quả tích cực. Điển hình là dự án Cha-Ching do Prudence Foundation phối hợp triển khai tại gần 500 trường tiểu học trên cả nước, tiếp cận hơn 170.000 học sinh và hơn 5.000 giáo viên. Thông qua các bài học trực quan, học sinh được làm quen với bốn khái niệm cơ bản gồm kiếm tiền, tiết kiệm, chi tiêu và chia sẻ. Đây được xem là bước khởi đầu quan trọng để trẻ hình thành nhận thức đúng về đồng tiền ngay từ nhỏ.

Trong khi đó, nhiều quốc gia như Nhật Bản, Singapore hay Hàn Quốc đã đưa giáo dục tài chính trở thành nội dung chính thức trong chương trình học từ bậc tiểu học. Trẻ em được học rằng đồng tiền không chỉ phục vụ tiêu dùng mà còn là công cụ để hiện thực hóa mục tiêu, xây dựng tương lai và đóng góp cho xã hội.

Theo ông Christian Grajek, Trưởng điều phối khu vực châu Á của Quỹ Hợp tác quốc tế các Ngân hàng Tiết kiệm Đức (DSIK), giáo dục tài chính cần được tích hợp vào chương trình học ở trường phổ thông và đại học với nội dung phù hợp từng độ tuổi.

Ông cho rằng các phương pháp hiện đại như trò chơi hóa (gamification), ứng dụng di động, học trực tuyến hay các cuộc thi về tiết kiệm sẽ giúp việc học trở nên hấp dẫn hơn. Đồng thời, cần có cơ chế khuyến khích như mở tài khoản tiết kiệm dành cho trẻ em, hưởng lãi suất và các lợi ích đi kèm để các em hình thành hành vi tài chính tích cực từ sớm.

Để xây dựng hệ sinh thái tài chính bền vững, theo ông Christian Grajek đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa Nhà nước, ngành giáo dục, hệ thống ngân hàng và các tổ chức xã hội. Trong đó, giáo dục tài chính phải được xem là một kỹ năng sống thiết yếu, góp phần hình thành tư duy tiết kiệm hiện đại và nâng cao khả năng tiếp cận các dịch vụ tài chính an toàn cho thế hệ trẻ.

Giáo dục tài chính vì thế không chỉ là một môn học bổ trợ, mà cần được xem là kỹ năng sống thiết yếu của thế kỷ mới. Đầu tư cho giáo dục tài chính hôm nay chính là đầu tư cho chất lượng nguồn nhân lực, an toàn của người dân trên không gian số và sự phát triển bền vững của nền kinh tế. Khi mỗi học sinh, sinh viên được trang bị đầy đủ kiến thức để quản lý đồng tiền, họ sẽ không chỉ biết bảo vệ chính mình mà còn góp phần hình thành một xã hội văn minh, minh bạch và có khả năng thích ứng tốt hơn với nền kinh tế số đang phát triển mạnh mẽ.