Giáo dục tài chính: “Tấm khiên” của công dân thời đại số

Phiên họp đầu tiên của Ban Chỉ đạo quốc gia về tài chính toàn diện

Kiến thức tài chính tốt - Nền tảng tránh rủi ro

Năm 2025, kinh tế số tiếp tục khẳng định vai trò là một trong những động lực tăng trưởng quan trọng của nền kinh tế Việt Nam, gắn chặt với tiến trình chuyển đổi số quốc gia. Theo Cục Thống kê, tỷ trọng giá trị tăng thêm của kinh tế số trong GDP ước đạt 14,02%, tương đương khoảng 72,1 tỷ USD, tăng 1,64 lần so với năm 2020. Kinh tế số phát triển theo cả chiều rộng và chiều sâu, trong đó các ngành kinh tế số lõi chiếm trên 60%, đồng thời mức độ số hóa trong các ngành, lĩnh vực ngày càng được mở rộng, đặc biệt là thương mại, tài chính, dịch vụ hành chính và hạ tầng năng lượng. Điều này thể hiện sự nỗ lực của Chính phủ, bộ, ngành và địa phương trong việc đẩy mạnh phát triển công nghệ thông tin và truyền thông, hoạt động số hóa của các ngành kinh tế ngày càng được tăng cường.

Bên cạnh những cơ hội, kinh tế số cũng mang đến không ít thách thức cho người dân, doanh nghiệp. Đến nay, Việt Nam đã phát hiện gần 1.500 vụ việc lừa đảo qua mạng, gây thiệt hại hơn 1.660 tỷ đồng, phát hiện hơn 1.500 kênh, hội nhóm quảng cáo, đánh bạc trực tuyến; hơn 1.500 kênh, hội nhóm hoạt động liên quan giao dịch tiền ảo, tiền mã hóa… Dữ liệu từ nền tảng an ninh mạng Viettel Threat Intelligence (thuộc Tập đoàn Viettel) ghi nhận 4.532 tên miền lừa đảo nhắm đến người dùng và khách hàng của các tổ chức lớn tại Việt Nam, tăng hơn 90% so với cùng kỳ năm 2024. Đáng chú ý, các hình thức lừa đảo không còn chỉ tập trung vào người dùng dịch vụ tài chính - ngân hàng mà đang mở rộng sang nhóm đối tượng mới.

Lừa đảo tài chính qua mạng luôn dựa trên hai yếu tố cốt lõi là sự thiếu hiểu biết về tài chính và tâm lý nhẹ dạ, cả tin, đặc biệt là niềm tin mù quáng vào những lời mời gọi “việc nhẹ, lương cao”. Tuy nhiên, theo khảo sát của Standard & Poor’s, chỉ 24% người trưởng thành Việt Nam được coi là có hiểu biết về tài chính, xếp thứ 118/144 quốc gia. Sự thiếu hụt kiến thức tài chính từ sớm kéo theo nhiều hệ lụy đáng lo ngại. Trong khi đó, hệ thống học liệu về giáo dục tài chính hiện nay thường phân tán, thiếu tính hệ thống và chủ yếu là tài liệu dịch từ nước ngoài, dẫn đến việc phổ cập kiến thức phù hợp với đặc thù kinh tế, văn hóa của Việt Nam còn hạn chế.

Ở góc độ vĩ mô, GS.TS. Hoàng Văn Cường, Ủy viên Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội, Phó Chủ tịch Hội đồng Giáo sư Nhà nước khẳng định, giáo dục tài chính là cấu phần quan trọng trong việc thực hiện các mục tiêu lớn như tài chính toàn diện, chuyển đổi số quốc gia và tăng trưởng bền vững, đồng thời là sự đầu tư cho năng lực cạnh tranh dài hạn của nền kinh tế và bản lĩnh công dân Việt Nam trong kỷ nguyên số. Phân tích kỹ hơn về vấn đề này, ông Nguyễn Quang Huy, CEO Khoa Tài chính - Ngân hàng, Trường Đại học Nguyễn Trãi (NTU) nhận định, việc thiếu nền tảng giáo dục tài chính bài bản sẽ tạo ra những “vùng trũng” nhận thức, tác động tiêu cực đến ổn định vĩ mô và tăng trưởng dài hạn, bởi một nền kinh tế bền vững phải được xây dựng từ những “tế bào” tài chính lành mạnh. Giáo dục tài chính từ sớm giúp thế hệ trẻ hình thành tư duy quản trị rủi ro, hiểu rõ nguyên tắc lợi nhuận để biết rằng không tồn tại những cơ hội “việc nhẹ, lương cao” dễ dàng, qua đó giảm thiểu hệ lụy từ tín dụng đen, nợ xấu và các cú sốc tài chính cá nhân. Đồng thời, đây cũng là “chìa khóa” khơi thông dòng vốn xã hội, khi người dân biết đưa tiền nhàn rỗi vào các kênh đầu tư chính thống, góp phần giảm áp lực cho hệ thống ngân hàng và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế bền vững.

Thế hệ công dân toàn cầu - cần hiểu biết về tài chính

Trong nhiều năm qua, các nước phát triển và đang phát triển rất chú trọng đến giáo dục tài chính để góp phần tạo nên sự phát triển thịnh vượng, bền vững và thúc đẩy tinh thần khởi nghiệp, phát triển kinh tế quốc gia. Trong bối cảnh hội nhập kinh tế, nhu cầu và đòi hỏi nguồn nhân lực đáp ứng tiêu chuẩn, kỹ năng “Công dân toàn cầu”, việc giáo dục tài chính là cần thiết vì gắn với thịnh vượng và phát triển của quốc gia. GS. John Quelch Giám đốc Điều hành Surfin Meta, tác giả một số cuốn sách về kinh doanh nổi tiếng của Mỹ và trên toàn cầu nhận định: “Giáo dục tài chính cho giới trẻ là điều cần thiết cho hạnh phúc và sự ổn định lâu dài của mỗi gia đình, cho sự thành công của mỗi quốc gia. Giáo dục tài chính không chỉ dạy chúng ta về tài chính mà còn dạy về tầm quan trọng của tính chính trực và sự tôn trọng lẫn nhau trong việc xây dựng một nền kinh tế dựa trên niềm tin và hợp tác hiệu quả”, GS. John Quelch nhấn mạnh.

Bên cạnh đó, bà Lê Thị Thúy Sen, Tổng biên tập Thời báo Ngân hàng - tác giả đạt giải B Giải sách quốc gia với cuốn sách “Khéo khôn với tiền tránh những ưu phiền” của Nhà Xuất bản Kim Đồng và Bộ sách Giáo dục tài chính do Nhà xuất bản Giáo dục và Nhà sách Tân Việt xuất bản dành cho học sinh từ lớp 1-12 cho rằng”: “Khi trẻ em được giáo dục tài chính tốt, sau này lớn lên các em sẽ có kiến thức, kỹ năng, tư duy tài chính để phòng tránh rủi ro, thúc đẩy tinh thần khởi nghiệp, đầu tư, sống có trách nhiệm, kỷ luật tài chính với bản thân, gia đình và xã hội. Thế hệ trẻ Việt Nam nên được trang bị kiến thức tài chính từ nhỏ và mang tính chất phổ cập ở khắp mọi vùng miền của Tổ quốc”.

Mức độ quan tâm đến giáo dục tài chính đã trở thành mong mỏi của nhiều phụ huynh và học sinh. Anh Nguyễn Thanh Bình (phường Hoàng Liệt, TP. Hà Nội) cho rằng, trong môi trường số hiện nay, trẻ em không chỉ học tập mà còn sớm tham gia vào các hoạt động tiêu dùng, thanh toán và giao dịch trực tuyến. Vì vậy, nhà trường cần đóng vai trò chủ động trong việc trang bị kiến thức tài chính nền tảng, giúp học sinh hiểu bản chất của đồng tiền, nguyên tắc chi tiêu và những rủi ro tiềm ẩn. Khi giáo dục tài chính được giảng dạy chính thống, gia đình sẽ có thêm điểm tựa để cùng nhà trường hình thành cho trẻ ý thức tự chủ và trách nhiệm tài chính.

Từ góc nhìn của người học, em Nguyễn Thái Ngọc Diệp (phường Tam Điệp, tỉnh Ninh Bình) bày tỏ, nếu được hướng dẫn và học tập ngay tại trường, em sẽ được thực hành cách quản lý tiền tiêu vặt, sử dụng an toàn các công cụ thanh toán số và nhận diện những lời mời gọi hấp dẫn nhưng rủi ro. Điều này không chỉ giúp các em tự bảo vệ bản thân, mà còn đáp ứng đúng kỳ vọng của gia đình về việc hình thành một thế hệ công dân số bản lĩnh và có trách nhiệm.

Để giáo dục tài chính thực sự lan tỏa và trở thành nền tảng cho tăng trưởng kinh tế - xã hội bền vững, ông Nguyễn Quang Huy cho rằng, cần xác định đây là một trụ cột trong chiến lược phát triển nguồn nhân lực và bảo đảm an toàn hệ thống tài chính quốc gia. Giáo dục tài chính không nên chỉ dừng ở lý thuyết, mà phải gắn chặt với thực tiễn đời sống và vận hành của thị trường, giúp người học hình thành sớm tư duy tài chính đúng đắn và chủ động quản trị rủi ro trước các biến động.

Việc lồng ghép giáo dục tài chính từ bậc phổ thông có ý nghĩa nền tảng, giúp học sinh không chỉ “học để biết” mà còn “học để làm”, hình thành kỷ luật tài chính và kỹ năng sử dụng nguồn lực. Ở các bậc học cao hơn, nội dung đào tạo cần gắn với thực tiễn thị trường và kinh tế số, mở rộng sang kỹ năng lập kế hoạch, phân tích và ra quyết định tài chính. Song song đó, giáo dục tài chính cần được mở rộng qua các nền tảng số với sự tham gia tích cực của ngân hàng, doanh nghiệp, báo chí và truyền thông. Trên cơ sở này, Việt Nam cần sớm xây dựng chiến lược quốc gia về giáo dục tài chính dài hạn, đồng bộ, để tạo dựng một thế hệ công dân tự chủ, linh hoạt và có trách nhiệm, góp phần bảo đảm phát triển kinh tế bền vững.