Xây dựng nền tài chính vững từ gốc

Hạ tầng mềm của thị trường tài chính bền vững

Tăng trưởng nhanh chỉ có thể bền vững nếu dòng vốn được dẫn dắt đúng hướng, đúng nơi cần đến và được sử dụng khôn ngoan tại từng điểm đến cuối cùng: trong ví tiền, tài khoản, sổ tiết kiệm, khoản vay, hợp đồng bảo hiểm và quyết định đầu tư của mỗi người dân, hộ gia đình, doanh nghiệp. Chính vì vậy, Phó Thủ tướng Nguyễn Văn Thắng mới đây đã ký Quyết định số 928/QĐ-TTg ngày 25/5/2026, phê duyệt “Chiến lược tài chính toàn diện quốc gia giai đoạn 2026 - 2030”, hướng tới một hệ sinh thái tài chính hiện đại, an toàn, bao trùm, để mọi người dân, doanh nghiệp đều có cơ hội tiếp cận dịch vụ tài chính.

Theo Chiến lược, đến năm 2030, Việt Nam phấn đấu đạt 95% dân số từ 15 tuổi trở lên có tài khoản giao dịch tại ngân hàng; giá trị thanh toán không dùng tiền mặt gấp 30 lần GDP; ít nhất 30% người trưởng thành có tiền gửi tiết kiệm tại tổ chức tín dụng; tối thiểu 300.000 doanh nghiệp nhỏ và vừa có dư nợ tín dụng ngân hàng; dư nợ nông nghiệp, nông thôn chiếm khoảng 25% tổng dư nợ nền kinh tế; doanh thu bảo hiểm tương đương 3,3 - 3,5% GDP.

Nếu hệ thống tài chính quốc gia là mạch máu của nền kinh tế thì năng lực tài chính của người dân chính là sức bền của thành mạch. Chiến lược đánh dấu bước chuyển trong tư duy chính sách: từ chủ yếu mở rộng khả năng tiếp cận dịch vụ tài chính sang hình thành một hệ sinh thái tài chính hiện đại, an toàn, bao trùm. Trong đó, người dân phải có đủ kiến thức, kỹ năng sử dụng dịch vụ tài chính hiệu quả, ưu tiên các nhóm còn hạn chế tiếp cận như người dân vùng sâu, vùng xa, biên giới, hải đảo; hộ nghèo, cận nghèo; học sinh, sinh viên; doanh nghiệp nhỏ và vừa, hộ kinh doanh, đặc biệt là các mô hình do thanh niên, phụ nữ, đồng bào dân tộc thiểu số làm chủ.

Từ góc độ nghiên cứu, GS.TS. Phạm Tất Dong, nguyên Phó Chủ tịch Hội Khuyến học Việt Nam cho biết, nhiều quốc gia đã chủ trương giáo dục tài chính ngay từ khi trẻ chưa đi học cho đến hết bậc đại học, theo chương trình bài bản, khoa học, bảo đảm tính nhân văn và đạo đức. Tại Hoa Kỳ, 47/50 bang đã thiết kế chương trình giáo dục tài chính xuyên suốt bậc phổ thông, nhiều bang bắt buộc học sinh lớp 12 hoàn thành khóa học tài chính trước khi tốt nghiệp. Tại Anh, sáng kiến “KickStart Money” giúp hơn 68% học sinh có động lực hơn trong tiết kiệm. Tại Singapore, giáo dục tài chính được tích hợp trong môn “Giáo dục nhân cách và công dân” từ bậc tiểu học, góp phần đưa tỷ lệ tiết kiệm cá nhân thuộc hàng cao thế giới.

Trong khi đó, tại Việt Nam theo khảo sát của Standard & Poor’s, chỉ 24% người trưởng thành được coi là có hiểu biết về tài chính, xếp thứ 118/144 quốc gia. Sự thiếu hụt này kéo theo nhiều hệ lụy. Cả nước đã phát hiện gần 1.500 vụ lừa đảo qua mạng, gây thiệt hại hơn 1.660 tỷ đồng, cùng hàng nghìn kênh, hội nhóm cờ bạc trực tuyến, giao dịch tiền ảo. Trong nhà trường, nội dung giáo dục tài chính tuy đã xuất hiện ở một số môn học theo Chương trình giáo dục phổ thông 2018, nhưng vẫn phân tán, phụ thuộc nhiều vào cách tiếp cận của từng giáo viên, từng trường. Ở nhiều gia đình, chuyện tiền bạc vẫn bị xem là chủ đề “người lớn”, ít được trao đổi cởi mở với trẻ nhỏ. Không ít sinh viên đã quen “mua trước, trả sau”, vay tiêu dùng trực tuyến hay đầu tư theo hội nhóm mạng xã hội, nhưng không hình dung đầy đủ về lãi suất, rủi ro hay trách nhiệm tài chính cá nhân.

Đưa giáo dục tài chính vào trường học là khoản đầu tư vào “hạ tầng mềm” của quốc gia

Từ “học để biết” sang “học để làm”

TS. Lê Minh Nghĩa, Chủ tịch Hiệp hội Tư vấn Tài chính Việt Nam (VFCA) cho rằng, việc đưa giáo dục tài chính vào trường học là khoản đầu tư vào “hạ tầng mềm”, có ý nghĩa dài hạn với thị trường tài chính và chất lượng nguồn nhân lực. Điểm quan trọng nhất là chuyển từ “học để biết” sang “học để làm”, thông qua trò chơi hóa, mô phỏng quyết định tài chính và các tình huống sát đời sống; nội dung cần được thiết kế theo lộ trình từ đơn giản đến nâng cao, phù hợp với năng lực nhận thức của từng cấp học.

Trước yêu cầu đó, Thủ tướng Chính phủ đã phê duyệt Đề án cải cách tổng thể thị trường tài chính Việt Nam gắn với mục tiêu tăng trưởng cao, liên tục đến năm 2045, trong đó một định hướng quan trọng là phổ cập kiến thức tài chính, đưa giáo dục tài chính vào trường học từ năm 2027, giao Bộ Giáo dục và Đào tạo chủ trì xây dựng đề án. Đây là bước chuyển quan trọng, khi giáo dục tài chính không còn dừng ở tuyên truyền cho người trưởng thành, mà hướng tới xây dựng năng lực tài chính cho người dân ở quy mô quốc gia.

Đặc biệt, TS. Lê Minh Nghĩa lưu ý một số điều kiện tiên quyết để giáo dục tài chính không dừng ở một “phong trào” hình thức. Theo đó, cần có chương trình bồi dưỡng giáo viên trước một bước, bởi phần lớn giáo viên phổ thông chưa được đào tạo bài bản về tài chính cá nhân và phương pháp giảng dạy theo hướng trải nghiệm. Xây dựng bộ học liệu chuẩn, được thẩm định độc lập và cập nhật định kỳ, tránh tình trạng mỗi địa phương, trường học triển khai một cách khác nhau hoặc để nội dung giáo dục bị lồng ghép quảng bá sản phẩm thương mại.

Bên cạnh đó, cần có cơ chế đánh giá tác động, không chỉ kiểm tra kiến thức mà cần theo dõi sự thay đổi về hành vi tài chính của học sinh, sinh viên để kịp thời điều chỉnh chương trình; tăng cường phối hợp liên ngành, trong đó Bộ Giáo dục và Đào tạo có thể giữ vai trò chủ trì, đồng thời cần sự tham gia thực chất của Ngân hàng Nhà nước, Ủy ban Chứng khoán Nhà nước, Bộ Tài chính và các hội nghề nghiệp tài chính trong việc xây dựng nội dung, đào tạo giảng viên nguồn. Đồng thời, bảo đảm nguồn lực triển khai ổn định, dài hạn, không phụ thuộc vào các dự án ngắn hạn hay tài trợ tự nguyện. Xuyên suốt cả năm điều kiện là nguyên tắc “học đi đôi với hành”, tạo cho học sinh những trải nghiệm tài chính thực tế thay vì chỉ tiếp thu kiến thức trên giấy.