Xoá tài khoản “ngủ đông”: Tăng lá chắn an toàn cho hệ thống thanh toán

Hiện nay thanh toán số tiếp tục là lĩnh vực phản ánh rõ nét nhất hiệu quả của đổi mới sáng tạo trong ngành Ngân hàng. Thanh toán không dùng tiền mặt tại Việt Nam phát triển với tốc độ rất nhanh, từng bước thay đổi thói quen tiêu dùng của người dân và thúc đẩy kinh tế số.

Theo số liệu của NHNN, đến cuối năm 2025, giá trị thanh toán không dùng tiền mặt đã gấp khoảng 28 lần GDP. Chỉ trong ba tháng đầu năm 2026, giao dịch thanh toán không dùng tiền mặt tăng gần 38% về số lượng; giao dịch qua Internet tăng hơn 65%; giao dịch qua điện thoại di động tăng hơn 33%; giao dịch qua QR code tăng hơn 52% về giá trị. Trong khi đó, giao dịch qua ATM tiếp tục giảm mạnh, phản ánh xu hướng người dân chuyển dịch nhanh sang các phương thức thanh toán số hiện đại.

Đồng thời, thời gian qua, ngành Ngân hàng đã đạt nhiều kết quả quan trọng trong kết nối, khai thác dữ liệu dân cư và dữ liệu định danh điện tử. Tính đến tháng 4/2026, đã có hơn 156,6 triệu hồ sơ khách hàng được đối chiếu sinh trắc học thông qua căn cước công dân gắn chip hoặc VNeID; hàng chục tổ chức tín dụng và trung gian thanh toán đã triển khai xác thực sinh trắc học trên Mobile Banking và tại quầy giao dịch.

Việc loại bỏ các tài khoản “ngủ đông”, tài khoản không rõ chủ sở hữu hoặc có dấu hiệu rủi ro được xem là bước đi cần thiết nhằm nâng cao chất lượng dữ liệu, bảo đảm an toàn hệ thống thanh toán và củng cố niềm tin của người dân đối với dịch vụ ngân hàng số

Việc làm sạch dữ liệu không chỉ giúp nâng cao hiệu quả quản trị, hạn chế tài khoản giả mạo mà còn mở ra cơ hội phát triển các mô hình tài chính số hiện đại như chấm điểm tín dụng bằng AI, định danh khách hàng điện tử, phân tích hành vi người dùng và cá nhân hóa sản phẩm dịch vụ.

Tuy nhiên, thực tiễn phát sinh nhiều trường hợp tài khoản không còn được sử dụng trong thời gian dài nhưng vẫn tồn tại trên hệ thống. Trong giới ngân hàng, những tài khoản này thường được gọi là tài khoản “ngủ đông”.

Dù không còn giao dịch, các tài khoản ngủ đông vẫn tiềm ẩn nhiều rủi ro. Đặc biệt, trong bối cảnh các hình thức lừa đảo trực tuyến, chiếm đoạt tài sản và mua bán thông tin cá nhân diễn biến phức tạp, những tài khoản không được chủ sở hữu kiểm soát thường xuyên có thể trở thành mục tiêu bị lợi dụng cho các hành vi vi phạm pháp luật.

Theo NHNN, việc tiếp tục duy trì các tài khoản không hoạt động không chỉ làm gia tăng chi phí quản lý, lưu trữ dữ liệu đối với các ngân hàng mà còn tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn hệ thống. Do đó, việc rà soát và xử lý các tài khoản này được xem là một giải pháp quan trọng nhằm tăng cường an ninh, an toàn trong hoạt động thanh toán.

Do đó, NHNN đang lấy ý kiến đối với dự thảo Nghị định sửa đổi, bổ sung Nghị định 52/2024/NĐ-CP về thanh toán không dùng tiền mặt. Một trong những nội dung đáng chú ý là đề xuất bổ sung quy định về việc đóng tài khoản thanh toán đối với các tài khoản không còn hoạt động trong thời gian dài.

Theo quy định hiện hành, tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán chỉ được đóng tài khoản thanh toán của khách hàng khi số dư trên tài khoản bằng 0 hoặc thấp hơn mức tối thiểu duy trì tài khoản và khách hàng không phát sinh giao dịch trong thời gian dài. Ngoài ra, việc đóng tài khoản phải có sự thỏa thuận trước với chủ tài khoản.

Tại dự thảo Nghị định, NHNN đề xuất bổ sung quy định cho phép tổ chức tín dụng được đóng các tài khoản thanh toán không hoạt động trong thời gian dài ngay cả khi chưa có thỏa thuận trước với khách hàng, nhưng chỉ áp dụng đối với một số trường hợp đặc biệt.

Cụ thể, nhóm thứ nhất là các tài khoản “rác”, tài khoản không hoạt động trong thời gian dài nhưng chủ tài khoản không còn khả năng liên hệ hoặc đã qua đời. Nhóm thứ hai là các tài khoản thanh toán mở không hợp pháp nhưng khách hàng bỏ quên, không phát sinh giao dịch trong thời gian dài hoặc không còn nhu cầu sử dụng. Nhóm thứ ba là các tài khoản nặc danh, tài khoản được mở bằng giấy tờ tùy thân giả hoặc được sử dụng cho các mục đích không hợp pháp.

Theo NHNN, đây là những trường hợp tiềm ẩn rủi ro cao nhưng việc xử lý gặp nhiều khó khăn do không thể liên hệ với chủ tài khoản hoặc không có cơ sở để thực hiện thủ tục đóng tài khoản theo quy định hiện hành.

Trong khi đó, Thông tư 17/2024/TT-NHNN hiện chỉ cho phép đóng tài khoản khi có thỏa thuận với khách hàng. Đối với các tài khoản được mở trước thời điểm Nghị định 52/2024/NĐ-CP và Thông tư 17/2024/TT-NHNN có hiệu lực, nhiều ngân hàng chưa có điều khoản thỏa thuận cụ thể với khách hàng về việc đóng tài khoản trong trường hợp không hoạt động kéo dài.

Chính vì vậy, việc bổ sung cơ chế pháp lý mới được kỳ vọng sẽ giúp các tổ chức tín dụng có thêm công cụ để xử lý dứt điểm các tài khoản tiềm ẩn rủi ro, đồng thời giảm áp lực quản lý và vận hành hệ thống.

Ông Phạm Anh Tuấn, Vụ trưởng Vụ Thanh toán (NHNN) nhấn mạnh, việc “xóa sổ” các tài khoản ngủ đông không chỉ giúp làm sạch dữ liệu mà còn tạo dựng niềm tin cho khách hàng, nhất là trong bối cảnh tội phạm công nghệ cao ngày càng tinh vi.

Thực tế, nhiều vụ lừa đảo, gian lận thời gian qua cho thấy không ít đối tượng lợi dụng các tài khoản không sử dụng, tài khoản cho thuê, cho mượn để thực hiện hành vi vi phạm pháp luật, gây khó khăn cho công tác truy vết và xử lý.

Đặc biệt, thời gian gần đây, các đối tượng xấu gia tăng hoạt động thu thập, mua bán, thuê mượn thông tin cá nhân, giấy tờ tùy thân và tài khoản ngân hàng để đăng ký tài khoản thanh toán, tài khoản nhận/chuyển tiền quốc tế, tài khoản đặt phòng trực tuyến nhằm thực hiện các hành vi vi phạm pháp luật trên không gian mạng. Lợi dụng sự thiếu hiểu biết, nhẹ dạ cả tin hoặc tâm lý hám lợi của một bộ phận người dân, các đối tượng dụ dỗ cho thuê, cho mượn hoặc bán thông tin cá nhân để mở tài khoản đứng tên người khác. Hành vi này vô tình tiếp tay cho các hoạt động lừa đảo chiếm đoạt tài sản, rửa tiền và nhiều hành vi vi phạm pháp luật khác.

Vừa qua, tại tỉnh Đắk Lắk, Công an tỉnh đã ra quyết định xử phạt vi phạm hành chính một trường hợp trú tại tỉnh Lâm Đồng về hành vi cho thuê tài khoản thanh toán phục vụ hoạt động vi phạm pháp luật với số tiền 45 triệu đồng, đồng thời buộc nộp lại toàn bộ khoản lợi bất hợp pháp có được từ hành vi vi phạm. Đây là hồi chuông cảnh báo về những hệ lụy pháp lý nghiêm trọng khi người dân cho thuê, cho mượn hoặc bán tài khoản ngân hàng vì mục đích vụ lợi.

Các chuyên gia cho rằng cùng với việc hoàn thiện hành lang pháp lý, các tổ chức tín dụng cần tiếp tục tăng cường thông báo, cảnh báo tới khách hàng về tình trạng tài khoản trước khi thực hiện đóng tài khoản. Đồng thời xây dựng cơ chế tra cứu, khôi phục quyền lợi đối với các trường hợp phát sinh khiếu nại chính đáng.