Xuất khẩu phân bón vượt 1 tỷ USD, doanh nghiệp giảm dần phụ thuộc

Xuất khẩu thành kênh cân đối công suất

Xuất khẩu phân bón của Việt Nam tăng mạnh trong năm 2026. Theo số liệu sơ bộ của Cục Hải quan, từ đầu năm đến hết ngày 15/8, Việt Nam xuất khẩu hơn 1,9 triệu tấn phân bón các loại, thu về gần 1,07 tỷ USD, tăng 38,2% về lượng và 80,8% về kim ngạch so với cùng kỳ năm 2025.

Giá xuất khẩu bình quân đạt gần 542 USD/tấn, tăng khoảng 30,8%. Kim ngạch tăng nhanh hơn sản lượng cho thấy kết quả xuất khẩu năm nay được hỗ trợ đáng kể bởi mặt bằng giá thế giới. Tuy nhiên, phía sau mốc kim ngạch 1 tỷ USD còn là bài toán dài hạn hơn: tìm đầu ra cho năng lực sản xuất đã được đầu tư trong nước.

Ảnh minh họa

Theo Hiệp hội Phân bón Việt Nam, nhu cầu urê trong nước khoảng 1,8 triệu tấn/năm, trong khi tổng năng lực sản xuất đạt khoảng 2,6 triệu tấn/năm, chủ yếu đến từ Đạm Phú Mỹ, Đạm Cà Mau, Đạm Hà Bắc và Đạm Ninh Bình.

Trong khi nhu cầu phân bón nội địa biến động theo mùa vụ, các tổ hợp sản xuất quy mô lớn lại cần duy trì công suất tương đối ổn định để phân bổ chi phí cố định và nâng hiệu quả sử dụng tài sản. Vì vậy, khi năng lực sản xuất một số mặt hàng vượt khả năng hấp thụ trong nước, xuất khẩu trở thành kênh quan trọng để giảm tồn kho và duy trì hoạt động sản xuất.

TS. Phùng Hà, Chủ tịch Hiệp hội Phân bón Việt Nam, cho biết một số sản phẩm như urê và supe lân có năng lực sản xuất vượt nhu cầu trong nước, do đó doanh nghiệp cần xuất khẩu để duy trì sản xuất. Ông cũng lưu ý đến bất lợi cạnh tranh khi phân bón Việt Nam chịu thuế xuất khẩu trong khi sản phẩm từ một số quốc gia cạnh tranh không chịu mức thuế tương tự.

Tuy nhiên, không nên từ đó suy rộng rằng toàn ngành phân bón đang dư cung hoặc Việt Nam đã hoàn toàn tự chủ. Việt Nam vẫn phải nhập khẩu kali và nhiều nguyên liệu đầu vào.

Trong 7 tháng năm 2026, Việt Nam nhập khẩu khoảng 2,38 triệu tấn phân bón, trị giá 814,47 triệu USD, giảm 36,6% về lượng và 36,8% về giá trị so với cùng kỳ. Trung Quốc tiếp tục là nguồn cung lớn nhất với hơn 976.000 tấn, tiếp đến là Nga với hơn 344.000 tấn.

Do đó, xuất khẩu tăng mạnh trong khi nhập khẩu giảm cần được nhìn theo từng phân khúc. Khả năng cung ứng trong nước đã cao ở một số sản phẩm, nhưng mức độ phụ thuộc nguồn cung bên ngoài vẫn khác biệt đáng kể giữa từng loại phân bón và nguyên liệu.

Campuchia lớn nhưng dư địa không vô hạn

Trong nhiều năm, Campuchia là thị trường đặc biệt quan trọng của phân bón Việt Nam. Năm 2025, Việt Nam xuất sang thị trường này khoảng 702.000 tấn, trị giá 288 triệu USD, tương ứng 35,6% tổng lượng và 34% tổng kim ngạch xuất khẩu phân bón cả nước.

Sang năm 2026, thị trường này bắt đầu xuất hiện tín hiệu chững lại. Trong 7 tháng đầu năm, xuất khẩu phân bón sang Campuchia đạt 401.978 tấn, trị giá khoảng 177,4 triệu USD. So với cùng kỳ, lượng giảm 9,54% nhưng kim ngạch vẫn tăng 1,75% nhờ giá xuất khẩu bình quân tăng 12,48%.

Diễn biến này cho thấy giá tăng đang bù đắp cho sự suy giảm về sản lượng, đồng thời đặt ra câu hỏi về dư địa tăng trưởng tại thị trường mà sản phẩm Việt Nam đã có độ phủ rất lớn.

Tại chuyến làm việc của đoàn Bộ Nông nghiệp, Lâm nghiệp và Thủy sản Campuchia ở An Giang ngày 28/8, TS. Seng Vang, Cục trưởng Cục Quản lý tài nguyên đất và phân bón thuộc Tổng cục Nông học Campuchia, cho biết phân bón Việt Nam chiếm tới 80% lượng phân bón sử dụng tại nước này.

Mức độ hiện diện lớn là lợi thế nhưng cũng cho thấy khả năng tăng trưởng bằng cách đơn thuần gia tăng sản lượng có thể không còn rộng như trước.

Theo TS. Phùng Hà, Bình Điền là doanh nghiệp Việt Nam đầu tiên tham gia thị trường Campuchia từ năm 2002. Sau nhiều năm chủ yếu xuất khẩu sản phẩm, doanh nghiệp đang chuyển dần sang cung cấp giải pháp dinh dưỡng phù hợp với cây trồng và điều kiện canh tác sở tại.

Sự chuyển dịch này cho thấy cách cạnh tranh đang thay đổi. Khi thị trường đã có độ phủ cao, doanh nghiệp khó chỉ dựa vào giá và sản lượng. Chất lượng, công thức sản phẩm phù hợp cây trồng, dịch vụ kỹ thuật và mạng lưới phân phối sẽ ngày càng quyết định khả năng giữ thị phần.

Bài toán vì vậy không phải rời bỏ Campuchia, mà là vừa củng cố thị trường truyền thống, vừa tạo thêm những đầu ra đủ lớn để giảm rủi ro phụ thuộc.

Mở rộng “dải thị trường”

Thực tế, bản đồ xuất khẩu phân bón Việt Nam đã bắt đầu mở rộng. Trong 7 tháng đầu năm, Việt Nam xuất khẩu khoảng 137.280 tấn phân bón sang Philippines, thu gần 73,92 triệu USD, tăng 112,78% về lượng và 166,59% về kim ngạch so với cùng kỳ. Myanmar cũng tăng 129,15% về lượng và 154,5% về kim ngạch, dù quy mô còn tương đối nhỏ.

Đáng chú ý, Việt Nam xuất sang Hàn Quốc gần 158.970 tấn phân bón, trị giá 112,54 triệu USD, tăng 45,27% về lượng và 150,26% về kim ngạch. Riêng tháng 7, giá xuất khẩu bình quân sang thị trường này đạt khoảng 826 USD/tấn, cao hơn đáng kể so với nhiều thị trường khác.

Những con số trên cho thấy doanh nghiệp đang có thêm lựa chọn về đầu ra. Tuy nhiên, tốc độ tăng trưởng cao tại một số thị trường cần được nhìn thận trọng do có thể một phần xuất phát từ nền so sánh thấp.

Mặt khác, năm 2026 là giai đoạn tương đối thuận lợi đối với bên xuất khẩu khi giá phân bón thế giới ở mức cao và nguồn cung quốc tế có những gián đoạn. Vì vậy, tăng trưởng nhờ điều kiện thị trường cần được tách bạch với năng lực cạnh tranh dài hạn.

Phép thử thực sự sẽ đến khi giá thế giới hạ nhiệt, nguồn cung ổn định trở lại và cạnh tranh về giá gay gắt hơn. Khi đó, khả năng duy trì thị phần sẽ phụ thuộc nhiều hơn vào chi phí sản xuất, chất lượng, thương hiệu, mạng lưới phân phối và khả năng đáp ứng tiêu chuẩn từng thị trường.

Do đó, bài toán của doanh nghiệp phân bón Việt Nam không chỉ là xuất khẩu thêm bao nhiêu tấn mà là xây dựng được bao nhiêu thị trường có khả năng hấp thụ sản phẩm ổn định qua nhiều chu kỳ giá.

Một “dải thị trường” gồm Campuchia, Philippines, Myanmar, Hàn Quốc và những điểm đến khác sẽ giúp phân tán rủi ro tốt hơn. Để những thị trường mới trở thành trụ cột lâu dài, doanh nghiệp cũng cần chuyển từ bán sản phẩm sang xây dựng thị trường, phát triển hệ thống phân phối và đáp ứng ngày càng tốt hơn yêu cầu về chất lượng, truy xuất nguồn gốc, môi trường.

Đó cũng là bước chuyển cần thiết của ngành phân bón: từ xuất khẩu phần sản lượng vượt nhu cầu trong nước sang chủ động xây dựng thị trường dài hạn, qua đó duy trì công suất và hiệu quả đầu tư ngay cả khi điều kiện giá thế giới không còn thuận lợi.