Cải cách thể chế, tạo động lực mở không gian phát triển kinh tế biển

Thay đổi tư duy quản trị không gian

Cuộc sắp xếp đơn vị hành chính và vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp từ ngày 1/7/2025 đã làm thay đổi căn bản bản đồ các địa phương có biển của Việt Nam, từ 28 trong tổng số 63 tỉnh, thành có biển trước đây, nay còn 21 trong tổng số 34 tỉnh, thành có biển, với 311 trong hơn 3.300 đơn vị cấp xã tiếp giáp biển. Đây không đơn thuần là một con số kỹ thuật, mà phản ánh một sự thay đổi tư duy quản trị.

Câu chuyện của Khánh Hòa là một ví dụ điển hình. PGS.TS. Nguyễn Chu Hồi, Phó Chủ tịch Thường trực Hội Thủy sản Việt Nam cho biết, hiện nay, kinh tế biển và ven biển đóng góp tới 80% GRDP của tỉnh. Sau sắp xếp, không gian biển Khánh Hòa được mở rộng theo cấp số cộng, nhưng tiềm năng phát triển kỳ vọng sẽ bứt phá theo cấp số nhân. Với các vịnh đẹp và giàu tiềm năng phát triển kinh tế, tỉnh đang có rất nhiều lợi thế để phát triển du lịch, vận tải biển mang tầm quốc tế. Cùng với đó, hệ thống cảng biển chính là đòn bẩy để phát triển dịch vụ đóng tàu công nghệ cao. Tương lai gần, công nghiệp vận tải và logistics chất lượng cao cũng sẽ tăng trưởng mạnh mẽ hơn.

Ở một hướng khác, việc các tỉnh Tây Nguyên trước đây không giáp biển nay được sáp nhập với các địa phương ven biển miền Trung - như Lâm Đồng sau hợp nhất có thêm gần 192km bờ biển, đang mở ra một mô hình phát triển mới: kết nối “rừng vàng” với “biển bạc” qua các trục giao thông Đông - Tây, thay vì chỉ dựa vào trục Bắc - Nam truyền thống. Nhìn ở tầm quốc gia, việc tổ chức lại thành 6 vùng kinh tế - xã hội sau sáp nhập, trong đó tách vùng Bắc Trung Bộ và Duyên hải miền Trung thành các vùng riêng biệt, đồng thời xác định rõ định hướng phát triển khu vực ven biển thành trung tâm kinh tế biển gắn với vận tải, cảng biển, logistics, du lịch biển đảo và công nghiệp đóng tàu, cho thấy tư duy quy hoạch không gian phát triển đã có sự chuyển dịch rõ rệt: từ quản lý theo địa giới hành chính đơn lẻ sang quản lý theo không gian kinh tế liên kết vùng.

Các chuyên gia nhận định, việc tổ chức chính quyền hai cấp và sáp nhập đơn vị hành chính là chủ trương lớn, có tác động sâu rộng đến quản trị phát triển kinh tế biển theo cả hai chiều. Ở khía cạnh tích cực, đây là cơ hội để mở rộng không gian phát triển, tăng quy mô nguồn lực, giảm tình trạng manh mún trong quy hoạch và đầu tư - vốn là điểm nghẽn kéo dài nhiều năm đối với các dự án hạ tầng ven biển, cảng biển, khu kinh tế, khu công nghiệp trải dài qua nhiều địa phương nhỏ lẻ trước đây. Nhưng khi không gian quản lý được mở rộng, năng lực điều phối, nguồn nhân lực và cơ sở dữ liệu về biển, đảo của bộ máy chính quyền mới cũng phải được nâng cấp tương xứng, nếu không sẽ xuất hiện khoảng trống quản lý ngay tại chính những vùng biển vừa được “gộp” lại.

Sự tham gia của nhiều đạo luật khiến công tác quản lý bị phân tán, thiếu tính đồng bộ

Hoàn thiện quy định để bảo đảm đồng bộ, khả thi

Ông Nhữ Đình Thiện, Tổng Thư ký Hiệp hội Đại lý, Môi giới và Dịch vụ Hàng hải Việt Nam (VISABA) cho rằng, xung đột giữa các hoạt động kinh tế trên biển đang ngày càng rõ nét. Một số dự án điện gió ngoài khơi được đề xuất tại khu vực cửa sông, cửa biển - nơi tập trung các tuyến hàng hải quốc tế và luồng tàu ra vào cảng. Nếu không được tính toán kỹ, các công trình này có thể ảnh hưởng đến khả năng điều động tàu thuyền và làm gia tăng rủi ro mất an toàn hàng hải. Bên cạnh đó, tình trạng nuôi trồng thủy sản tự phát tại một số địa phương cũng đang thu hẹp hành lang an toàn hàng hải, gây khó khăn cho công tác điều tiết giao thông và khai thác cảng biển.

Nếu bài toán hàng hải phản ánh những bất cập trong quy hoạch không gian biển thì lĩnh vực nuôi biển lại cho thấy những hạn chế khác. Theo ông Bùi Tuấn Anh, Phó Tổng Thư ký Hiệp hội Nuôi biển Việt Nam (VSA), nhiều doanh nghiệp và hợp tác xã đang gặp khó khăn do quy định giữa Luật Đầu tư và các luật chuyên ngành chưa thống nhất. Việc Luật số 146/2025/QH15 bãi bỏ thủ tục cấp phép nuôi trồng thủy sản trên biển được kỳ vọng sẽ đơn giản hóa thủ tục hành chính. Tuy nhiên, quy định của Luật Đầu tư lại yêu cầu dự án sử dụng khu vực biển phải có chấp thuận chủ trương đầu tư trước khi được giao khu vực biển, trong khi để được chấp thuận đầu tư, doanh nghiệp lại phải chứng minh quyền sử dụng địa điểm.

Sự tham gia của nhiều đạo luật khiến công tác quản lý bị phân tán, thiếu tính đồng bộ. Vì vậy, việc hoàn thiện khung pháp lý, đặc biệt là sửa đổi Luật Tài nguyên, Môi trường biển và Hải đảo, được xem là giải pháp quan trọng nhằm thiết lập cơ chế quản lý tổng hợp, thống nhất và hiệu quả, đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế biển trong giai đoạn mới.

Ông Nguyễn Quốc Toản, Cục trưởng Cục Biển và Hải đảo Việt Nam (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho biết, dự luật gồm 8 chương, 85 điều, kế thừa các quy định còn phù hợp của Luật năm 2015, đồng thời bổ sung nhiều nội dung mới về quản lý, sử dụng không gian biển; giao, cho thuê và đăng ký sử dụng khu vực biển; cơ chế xác lập quyền sử dụng khu vực biển; ưu đãi phát triển kinh tế biển xanh, kinh tế carbon thấp; thúc đẩy chuyển đổi số, xây dựng cơ sở dữ liệu và hệ thống thông tin tài nguyên, môi trường biển và hải đảo. Bên cạnh đó, dự thảo cũng bổ sung cơ chế điều phối liên ngành, liên vùng trong quản lý tổng hợp tài nguyên và không gian biển; cắt giảm, đơn giản hóa nhiều thủ tục hành chính, tăng cường ứng dụng dữ liệu số, phân định rõ trách nhiệm giữa Trung ương và địa phương, góp phần nâng cao hiệu lực quản lý, khai thác bền vững tài nguyên biển, tạo động lực phát triển kinh tế biển trong giai đoạn mới.

Không gian phát triển kinh tế biển được mở rộng đến đâu thì người dân vẫn là trung tâm và phải được hưởng thành quả. Do đó, đại diện Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam đề nghị Dự thảo Luật bổ sung các quy định bảo vệ sinh kế của người dân ven biển; đồng thời luật hóa vai trò của Mặt trận trong việc tham gia góp ý, phản biện xã hội đối với các dự án lớn ven biển, trên biển, các dự án lấn biển, nhận chìm và xây dựng đảo nhân tạo, góp phần bảo đảm hài hòa giữa phát triển kinh tế biển với bảo vệ môi trường và quyền lợi của người dân.

Quan trọng hơn, ông Nguyễn Quốc Toản khẳng định, phát triển kinh tế biển phải được xây dựng trên nền tảng bảo tồn và sử dụng bền vững tài nguyên biển. Để thực hiện mục tiêu này, ngoài việc hoàn thiện thể chế, cần huy động sự tham gia của toàn xã hội, cộng đồng doanh nghiệp và cư dân ven biển trong công tác bảo vệ môi trường, gìn giữ tài nguyên biển. Cùng với đó, truyền thông được xác định là giải pháp quan trọng nhằm nâng cao nhận thức cộng đồng về vai trò, giá trị của biển đối với phát triển kinh tế và bảo vệ chủ quyền quốc gia.