Cam kết cấp Chính phủ và thực tiễn triển khai hoạt động giám sát trên cơ sở rủi ro của Việt Nam trong lĩnh vực ngân hàng

1. Cam kết của Chính phủ Việt Nam trong hoạt động PCRT:

Kể từ tháng 6/2023, khi Việt Nam được đưa vào danh sách theo dõi tăng cường (Danh sách Xám) của FATF, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 194/QĐ-TTg ngày 23/02/2024 với 17 hành động cam kết. Trong đó, Hành động 4 về “Chứng minh hiệu quả giám sát dựa trên rủi ro thông qua thanh tra tại chỗ và giám sát từ xa” được xem là nhiệm vụ trọng tâm để khẳng định năng lực quản trị của hệ thống tài chính nói chung và trong lĩnh vực ngân hàng nói riêng trước cộng đồng quốc tế.

2. Thực tiễn công tác giám sát về PCRT/TTKB của NHNN trong thời gian vừa qua và kết quả đạt được:

Luật Phòng, chống rửa tiền năm 2022 là cơ sở pháp lý cao nhất quy định rõ trách nhiệm của NHNN trong giám sát hoạt động PCRT đối với các đối tượng báo cáo thuộc lĩnh vực tiền tệ, ngân hàng. Thực hiện chức năng quản lý nhà nước về PCRT, NHNN có trách nhiệm “Giám sát hoạt động phòng, chống rửa tiền đối với đối tượng báo cáo thuộc trách nhiệm quản lý nhà nước về tiền tệ, hoạt động ngân hàng, trong đó có căn cứ vào kết quả đánh giá rủi ro quốc gia về rửa tiền, kết quả đánh giá rủi ro về rửa tiền của đối tượng báo cáo đó” (khoản 3 Điều 48 Luật PCRT) và “giám sát đối tượng báo cáo trong việc thực hiện báo cáo quy định tại Điều 25, 26, và 34 của Luật PCRT; phối hợp cung cấp thông tin giám sát cho các Bộ, ngành để phục vụ công tác thanh tra, kiểm tra, giám sát về phòng, chống rửa tiền” (khoản 11 Điều 48 Luật PCRT).

Cam kết cấp Chính phủ và thực tiễn triển khai hoạt động giám sát trên cơ sở rủi ro của Việt Nam trong lĩnh vực ngân hàng

Các nghĩa vụ cụ thể của đối tượng báo cáo cũng được quy định tại Luật PCRT 2022 và các văn bản hướng dẫn gồm Nghị định 19/2023/NĐ-CP ngày 28/4/2023 và Thông tư 27/2025/TT-NHNN ngày 15/9/2025 (thay thế cho Thông tư 09/2023/TT-NHNN). Trên cơ sở các văn bản này, NHNN đã ban hành các văn bản nội bộ để triển khai chức năng giám sát như các quy trình giám sát và sổ tay kiểm tra chuyên ngành làm căn cứ cho hoạt động giám sát thường xuyên.

Kết quả đánh giá rủi ro quốc gia về rửa tiền ở giai đoạn 2012 – 2017 và giai đoạn 2018-2022 đều chỉ ra rằng lĩnh vực ngân hàng là lĩnh vực có rủi ro rửa tiền ở mức Cao. Mặt khác đây là lĩnh vực trọng yếu, có mối liên hệ, tính dẫn dắt vớt tất cả các lĩnh vực khác. Do vậy, với trách nhiệm cơ quan đầu mối quốc gia về phòng, chống rửa tiền cũng như là cơ quan quản lý nhà nước đối với lĩnh vực ngân hàng – nhóm đối tượng báo cáo trọng yếu, NHNN đã tích cực và chủ động nghiên cứu, triển khai các kế hoạch giám sát từ xa, thanh tra tại chỗ các tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài dựa trên mức độ rủi ro, ưu tiên nghiên cứu, áp dụng, triển khai Bộ công cụ thanh tra, giám sát trên cơ sở rủi ro RT/TTKB do Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) hỗ trợ NHNN xây dựng.

Như vậy, năm 2025 công tác giám sát PCRT được triển khai trong bối cảnh khuôn khổ pháp lý đã bước đầu được xác lập và dần hoàn thiện theo hướng bám sát các chuẩn mực của FATF về thanh tra giám sát PCRT.

Kết quả đạt được:

Nhận thức rõ tầm quan trọng của phương pháp tiếp cận dựa trên rủi ro, NHNN đã có những bước đi quyết liệt nhằm kiện toàn tổ chức và khung pháp lý.

Về mặt tổ chức: Cục PCRT đã được tách ra thành đơn vị độc lập trực thuộc NHNN. Đặc biệt, việc thành lập Phòng Giám sát và Kiểm tra chuyên trách từ tháng 3/2025 là minh chứng cho quyết tâm tập trung nguồn lực, mục tiêu công tác cho việc này.

Về công cụ và quy trình:

Trên cơ sở đề nghị của NHNN, từ giữa năm 2022, Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) bắt đầu triển khai dự án nhằm hỗ trợ NHNN nghiên cứu triển khai thanh tra, giám sát trên cơ sở rủi ro về PCRT/TTKB. Mục tiêu của dự án nhằm hỗ trợ NHNN xây dựng, hoàn thiện và đưa vào triển khai Bộ Công cụ đánh giá, chấm điểm rủi ro RT/TTKB áp dụng cho lĩnh vực ngân hàng, qua đó hỗ trợ quá trình giám sát, lập kế hoạch và tiến hành thanh/kiểm tra về PCRT/TTKB trong lĩnh vực ngân hàng. Việc xây dựng và sử dụng Bộ công cụ sẽ góp phần đáp ứng yêu cầu của FATF nói chung và Kế hoạch hành động quốc gia về PCRT/TTKB của Việt Nam nói riêng, nâng cao hiệu quả thực thi về triển khai thanh tra giám sát trên cơ sở rủi ro trong lĩnh vực này.

Từ năm 2024, Lãnh đạo NHNN đã phê duyệt chủ trương cho phép triển khai thanh tra giám sát theo phương pháp trên cơ sở rủi ro về PCRT/TTKB theo tiêu chuẩn của FATF song song với phương pháp thanh tra tuân thủ hiện hành; theo đó cho phép sử dụng Bộ công cụ xếp loại, đánh giá rủi ro do IMF hỗ trợ NHNN xây dựng để chấm điểm đánh giá rủi ro về rửa tiền đối với các tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng hoạt động tại Việt Nam và sử dụng kết quả chấm điểm làm một nguồn thông tin bổ sung phục vụ công tác thanh tra, kiểm tra, giám sát hàng năm.

Những nỗ lực này đã mang lại kết quả đáng ghi nhận. Tại Báo cáo tiến triển kỳ thứ 6 (PR6) gửi FATF/APG tháng 10/2025, Nhóm đánh giá chung đã ghi nhận các kết quả tích cực của NHNN trong việc triển khai giám sát dựa trên rủi ro. Đây là tín hiệu quan trọng giúp khẳng định hướng đi đúng đắn của Việt Nam trong lộ trình phấn đấu sớm rời khỏi Danh sách Xám.

3. Khó khăn và thách thức

Mặc dù đã đạt được những bước tiến đáng kể, công tác giám sát trên cơ sở rủi ro tại Việt Nam vẫn đang đối mặt với những "nút thắt" cần tháo gỡ:

Độ bao phủ của Bộ công cụ đánh giá rủi ro: Hiện nay, bộ công cụ đánh giá rủi ro mới chỉ tập trung chủ yếu vào khối ngân hàng. Việc mở rộng sang các đối tượng báo cáo phi ngân hàng và phi tài chính (DNFBP) – khu vực tiềm ẩn nhiều rủi ro phức tạp – vẫn còn là một khoảng trống lớn.

Hạ tầng công nghệ: Hệ thống công nghệ hỗ trợ giám sát hiện còn khá sơ sài, chủ yếu phục vụ thu thập thông tin và chấm điểm thủ công. Để đáp ứng yêu cầu giám sát động và liên tục, việc đầu tư vào các hệ thống SupTech (công nghệ giám sát) hiện đại, đảm bảo an toàn và bảo mật là yêu cầu không thể trì hoãn.

Năng lực đội ngũ: Số lượng cán bộ chuyên trách còn khá khiêm tốn so với quy mô của các tổ chức báo cáo. Các chuyên gia FATF và IMF đều nhận định rằng, Việt Nam cần một đội ngũ giám sát viên đông đảo hơn, được đào tạo chuyên sâu về phân tích dữ liệu rủi ro để đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế.

4. Giải pháp nâng cao hiệu quả giám sát dựa trên rủi ro về PCRT

Để hoạt động thanh tra, giám sát trên cơ sở rủi ro về PCRT/TTKB phát huy hiệu quả, các giải pháp cần được chú trọng và tiếp tục thực hiện trong thời gian tới trong lĩnh vực ngân hàng như:

a) Xây dựng cơ sở pháp lý để triển khai hoạt động giám sát trên cơ sở rủi ro đối với các đối tượng báo cáo: Trên cơ sở triển khai công tác giám sát trên thực tế nói chung và công tác giám sát trên cơ sở rủi ro đối với khu vực ngân hàng nói riêng, NHNN cần ban hành khung pháp lý để có cơ sở thực hiện nghiệp vụ giám sát về phòng chống rửa tiền, theo đó, quy trình giám sát, kiểm tra PCRT/TTKB cần đảm bảo hiệu quả, chính xác và tiệm cận với chuẩn mực quốc tế về giám sát PCRT/TTKB.

b) Tăng cường nguồn nhân lực thực hiện công tác giám sát PCRT/TTKB/TTPBVK: Trong thời gian tới để đáp ứng yêu cầu về công tác giám sát trên cơ sở rủi ro, NHNN cần tiếp tục tăng cường nguồn lực cho công tác giám sát PCRT/TTKB, cụ thể như sau: (i) Bổ sung thêm cán bộ có năng lực, kinh nghiệm phù hợp; (ii) Đầu tư cho công nghệ hỗ trợ công tác giám sát PCRT/TTKB; (iii) Chú trọng công tác đào tạo cho cán bộ giám sát, tăng cường tiếp nhận các hỗ trợ kỹ thuật nhằm nâng cao năng lực giám sát trên cơ sở rủi ro.

c) Cần sự tham gia, phối hợp tích cực trong công tác thanh tra, kiểm tra, giám sát về PCRT/TTKB giữa Cục PCRT và Thanh tra NHNN, Cục Quản lý, giám sát tổ chức tín dụng, NHNN chi nhánh tại 15 khu vực.

Ngoài lĩnh vực ngân hàng, để nâng cao hiệu quả trong triển khai hoạt động thanh tra, kiểm tra, giám sát về PCRT/TTKB cũng như tiếp tục cải thiện kết quả thực hiện Hành động 4, đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ và tham gia tích cực của các bộ, ngành trong việc triển khai các hoạt động thanh tra, kiểm tra, giám sát về PCRT/TTKB, đặc biệt là các ngành/lĩnh vực có rủi ro RT/TTKB ở mức Cao theo kết quả đánh giá rủi ro quốc gia về rửa tiền giai đoạn 2018 – 2022.

Việc chuyển dịch từ mô hình “giám sát tuân thủ” truyền thống sang “giám sát trên cơ sở rủi ro” là một bước ngoặt chiến lược tất yếu. Sự thay đổi này không chỉ là chuyển đổi về phương pháp tác nghiệp mà còn là cuộc cách mạng về tư duy quản lý: từ bị động đối phó sang chủ động phòng ngừa; từ dàn trải nguồn lực sang tập trung trọng tâm, trọng điểm.

Xây dựng một cơ chế giám sát dựa trên rủi ro hiệu quả không chỉ là lời giải cho bài toán đưa Việt Nam ra khỏi “Danh sách Xám”, mà còn là nền tảng vững chắc để kiến tạo một môi trường đầu tư minh bạch, an toàn. Đây là nhiệm vụ trọng tâm, xuyên suốt, đòi hỏi sự quyết tâm của các cơ quan quản lý và sự đồng hành chặt chẽ của toàn bộ hệ thống tài chính, vì sự ổn định và phát triển bền vững của nền kinh tế quốc gia.