Chất thải sinh hoạt gia tăng gây áp lực lớn lên hạ tầng môi trường đô thị

Lượng chất thải sinh hoạt tiếp tục gia tăng đang tạo áp lực lớn lên hạ tầng môi trường đô thị.

Chất thải rắn tăng nhanh

Tốc độ đô thị hóa nhanh cùng sự gia tăng dân số đang khiến bài toán chất thải sinh hoạt trở thành một trong những thách thức môi trường lớn nhất tại Việt Nam. Theo số liệu của Cục Môi trường - Bộ Nông nghiệp và Môi trường, năm 2025, tổng khối lượng chất thải rắn sinh hoạt phát sinh trên toàn quốc đạt khoảng 72.315 tấn/ngày, trong đó khu vực đô thị chiếm hơn 54%.

Đáng chú ý, chỉ trong vòng 4 năm từ 2022 đến 2025, lượng chất thải rắn sinh hoạt đã tăng khoảng 10%, tương đương mức tăng trung bình 2,5% mỗi năm. Xu hướng này phản ánh tốc độ gia tăng tiêu dùng và đô thị hóa ngày càng mạnh mẽ.

Mặc dù tỷ lệ thu gom và xử lý chất thải rắn sinh hoạt hiện đạt trên 91%, song phương pháp xử lý chủ yếu vẫn là chôn lấp, chiếm gần 59%. Trong khi đó, xử lý bằng công nghệ đốt phát điện mới chiếm khoảng 14%, còn xử lý hữu cơ thành phân compost chỉ chiếm hơn 10%.

Theo các chuyên gia, cơ cấu xử lý như hiện nay cho thấy hệ thống quản lý chất thải vẫn thiên về xử lý cuối nguồn, chưa đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế tuần hoàn, giảm phát thải và tận dụng tài nguyên từ rác.

Là đô thị đặc biệt với quy mô dân số khoảng 8,8 triệu người, Hà Nội đang chịu áp lực rất lớn về môi trường đô thị. Mỗi ngày, thành phố phát sinh khoảng 8.500 tấn chất thải rắn sinh hoạt, trong đó khoảng 7.600 tấn được thu gom, vận chuyển và xử lý tập trung.

Hiện tỷ lệ thu gom rác thải tại Hà Nội đạt mức cao, khu vực đô thị đạt 100%, khu vực nông thôn đạt khoảng 98%. Tuy nhiên, phía sau những con số tích cực vẫn còn nhiều tồn tại.

Theo ghi nhận, tình trạng người dân và hộ kinh doanh sử dụng vỉa hè, lòng đường làm nơi tập kết rác vẫn diễn ra phổ biến. Việc bỏ rác không đúng giờ, không đúng địa điểm hoặc không đúng quy cách khiến nhiều tuyến phố thường xuyên xuất hiện rác tồn lưu, gây mất mỹ quan và ô nhiễm môi trường.

Tại nhiều điểm trung chuyển, tình trạng nước rỉ rác, mùi hôi và điểm tập kết hở vẫn xuất hiện. Trong khi đó, phương tiện thu gom ở một số khu vực còn mang tính thủ công, hạ tầng tái chế và xử lý chưa theo kịp tốc độ phát sinh chất thải.

Nhiều chuyên gia nhận định, đây không đơn thuần là vấn đề kỹ thuật mà là bài toán hành vi xã hội. Khi người dân không tuân thủ quy định về phân loại, thời gian và phương thức bỏ rác, toàn bộ hệ thống thu gom phải vận hành trong trạng thái bị động. Rác phát sinh phân tán không chỉ làm tăng chi phí thu gom mà còn ảnh hưởng trực tiếp tới mỹ quan đô thị và sức khỏe cộng đồng.

Một trong những “điểm nghẽn” lớn hiện nay là việc phân loại rác tại nguồn chưa được triển khai đồng bộ. Dù hệ thống quy định pháp luật đã tương đối đầy đủ, song hạ tầng phục vụ phân loại, thu gom, vận chuyển và xử lý sau phân loại vẫn thiếu đồng bộ.

Tại nhiều nơi, người dân đã thực hiện phân loại rác nhưng đơn vị thu gom vẫn gom chung, khiến chương trình mất đi tính thuyết phục và làm giảm động lực thay đổi hành vi.

Ông Nguyễn Thanh Sơn, Phó Tổng Giám đốc Công ty TNHH MTV Môi trường đô thị Hà Nội (URENCO) cho biết, đô thị hóa là "con dao hai lưỡi": vừa mang lại cơ hội tăng trưởng nhưng cũng tạo áp lực nặng nề lên hệ thống hạ tầng kỹ thuật. Đặc biệt, quản lý chất thải rắn sinh hoạt hiện được xem là phép thử quan trọng nhất đối với sức khỏe cư dân và bộ mặt đô thị, đòi hỏi những giải pháp quản trị quyết liệt và hiệu quả hơn.

Theo TS. Đặng Việt Dũng, Chủ tịch Tổng hội Xây dựng Việt Nam, mô hình quản lý chất thải truyền thống hiện đã lỗi thời khi quá chú trọng vào khâu xử lý cuối cùng. Đã đến lúc cần thay đổi tư duy: Không coi chất thải là gánh nặng, mà phải xem đây là nguồn tài nguyên quý giá để tái chế, tái sử dụng và tái tạo năng lượng. Chuyển dịch sang mô hình kinh tế tuần hoàn này chính là chìa khóa để giải quyết triệt để bài toán môi trường và tối ưu hóa giá trị kinh tế.

Hướng tới quản lý chất thải bằng công nghệ

Trong bối cảnh lượng chất thải rắn sinh hoạt tiếp tục gia tăng, Hà Nội đang từng bước chuyển hướng từ mô hình quản lý truyền thống sang quản trị hiện đại dựa trên dữ liệu, công nghệ và kinh tế tuần hoàn.

Ông Nguyễn Văn Quý, Trưởng phòng Quản lý chất thải rắn thuộc Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội, cho rằng việc phân loại rác tại nguồn cần được triển khai thực chất, đồng bộ với toàn bộ quy trình từ thu gom, vận chuyển đến xử lý sau phân loại. Theo ông Quý, nếu các khâu trong chuỗi quản lý chất thải chưa được kết nối hiệu quả, việc thay đổi thói quen và nâng cao ý thức của người dân sẽ khó mang lại kết quả bền vững.

Trong định hướng đến năm 2030, Hà Nội sẽ tổ chức phân loại rác phù hợp với điều kiện hạ tầng từng địa bàn. Trong đó, chất thải tái chế, chất thải nguy hại và rác cồng kềnh sẽ có hệ thống thu gom riêng.

Đối với chất thải thực phẩm, các địa bàn đủ điều kiện sẽ triển khai xử lý hữu cơ tại nguồn theo quy mô xã, phường; những nơi chưa đáp ứng điều kiện sẽ thu gom tập trung để xử lý bằng công nghệ đốt phát điện.

Theo ông Nguyễn Hữu Tiến, Chủ tịch HĐTV URENCO, đơn vị này đang từng bước chuyển đổi sang mô hình quản lý chất thải hiện đại dựa trên dữ liệu và ứng dụng công nghệ, hướng tới tối ưu hóa quy trình vận hành, nâng cao hiệu quả thu gom, xử lý và quản trị môi trường đô thị.

“URENCO đang thúc đẩy phân loại rác tại nguồn, tái chế, tái sử dụng, thu hồi năng lượng và từng bước hình thành kinh tế tuần hoàn trong lĩnh vực môi trường đô thị”, ông Tiến cho biết.

Các chuyên gia quốc tế cũng cho rằng, để thay đổi căn bản bài toán rác thải, yếu tố quyết định không chỉ nằm ở công nghệ mà còn ở nhận thức cộng đồng và cơ chế quản lý phù hợp.

Ông Norihisa Hirata, chuyên gia quản lý chất thải rắn Nhật Bản cho rằng, Hà Nội cũng như các địa phương cần kiên trì nâng cao nhận thức cộng đồng về phân loại rác tại nguồn, đồng thời xây dựng hệ thống thu gom, xử lý đồng bộ gắn với cơ chế thu phí chất thải theo lượng phát sinh (PAYT) nhằm nâng cao hiệu quả quản lý chất thải rắn đô thị.

Theo ông Norihisa Hirata, đây là mô hình đã được nhiều quốc gia áp dụng hiệu quả nhằm tạo động lực để người dân giảm phát sinh rác và tăng tỷ lệ tái chế.

Đồng quan điểm, GS-TS. Lưu Đức Hải, Viện trưởng Viện Nghiên cứu đô thị và phát triển hạ tầng cho rằng, công nghệ hiện đại chỉ phát huy hiệu quả khi có sự đồng hành của cộng đồng.

Ông Hải nhấn mạnh, nâng cao nhận thức cộng đồng và thay đổi hành vi xã hội phải được xem là giải pháp cốt lõi trong quản lý chất thải rắn đô thị. Công nghệ và hạ tầng hiện đại chỉ có thể phát huy hiệu quả khi người dân thực sự đồng hành trong phân loại, giảm thiểu và xử lý rác thải

Theo ông Hải, hoạt động truyền thông môi trường hiện nay cần chuyển từ tuyên truyền phong trào sang định hướng hành vi cụ thể. Trong đó, trường học phải trở thành nơi hình thành thói quen phân loại rác cho thế hệ trẻ ngay từ sớm.