Công nghệ số mở hướng mới cho hệ thống cảnh báo đa thiên tai

Cảnh báo sớm thiên tai: “Chìa khóa” giảm thiểu thiệt hại

Cảnh báo sớm - “lá chắn” giảm thiểu rủi ro thiên tai

Giai đoạn 2021–2025, trung bình mỗi năm Việt Nam chịu ảnh hưởng từ 10–12 cơn bão và áp thấp nhiệt đới trên Biển Đông, cùng hàng trăm đợt mưa lớn và các hình thái thời tiết cực đoan. Trong 5 năm gần đây, thiên tai đã khiến hơn 1.500 người chết và mất tích, gây thiệt hại kinh tế lên tới hàng trăm nghìn tỷ đồng.

Không chỉ gia tăng về tần suất, thiên tai còn có xu hướng diễn biến phức tạp hơn, xuất hiện trên phạm vi hẹp nhưng cường độ lớn và xảy ra nhanh, khó dự báo. Trong bối cảnh đó, các phương pháp cảnh báo truyền thống dần bộc lộ hạn chế, đặc biệt về độ chính xác và tính kịp thời. Đây là yếu tố mang tính quyết định đối với hiệu quả ứng phó của chính quyền và người dân.

Ông Bùi Quang Huy, Phó Giám đốc Trung tâm Chính sách và Kỹ thuật phòng, chống thiên tai (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho rằng, giá trị cốt lõi của hệ thống cảnh báo sớm không nằm ở việc phát đi thông tin, mà ở khả năng giảm thiểu thiệt hại trên thực tế. Điều này đòi hỏi sự thay đổi trong nhận thức và hành vi của cộng đồng, cũng như cơ chế phối hợp chặt chẽ giữa người dân và lực lượng chức năng.

Theo ông Huy, cách tiếp cận “dựa vào cộng đồng” cần được hiểu theo hướng toàn diện hơn, không chỉ dừng lại ở việc huy động sự tham gia của người dân, mà còn phải bảo đảm họ được tiếp cận đầy đủ thông tin, được hướng dẫn kỹ năng và có khả năng hành động phù hợp trong từng tình huống cụ thể.

Thực tế cho thấy, hệ thống cảnh báo thiên tai hiện nay vẫn tồn tại những “khoảng trống”, đặc biệt là thiếu dữ liệu phản hồi từ cộng đồng. Trong khi các trạm quan trắc cung cấp thông tin về mưa, mực nước hay diễn biến khí tượng, thì những dấu hiệu nguy cơ sát thực từ người dân – như sạt lở, ngập úng cục bộ – chưa được khai thác hiệu quả. Đây là nguồn dữ liệu quan trọng giúp nâng cao độ chính xác và tính cập nhật của các bản tin cảnh báo.

Bên cạnh đó, nội dung cảnh báo cũng cần được thiết kế theo hướng ngắn gọn, dễ hiểu, phù hợp với từng nhóm đối tượng. Nếu người dân không nhận diện rõ rủi ro, việc tiếp nhận thông tin cảnh báo sẽ khó chuyển hóa thành hành động cụ thể. Vì vậy, nâng cao nhận thức cộng đồng thông qua đào tạo, truyền thông và sự tham gia của người dân trong xây dựng bản đồ rủi ro được xem là giải pháp then chốt.

Theo ông Huy, một vấn đề đáng lưu ý khác là sự phân tán trong hệ thống dữ liệu. Nhiều địa phương đã xây dựng các nền tảng phục vụ công tác chỉ đạo, điều hành phòng chống thiên tai, song thiếu sự thống nhất về cấu trúc và chuẩn dữ liệu, dẫn đến khó khăn trong kết nối và chia sẻ thông tin. Điều này đặt ra yêu cầu xây dựng một hệ thống tổng thể, bảo đảm dữ liệu “đúng, đủ, sạch, sống” và có khả năng liên thông hai chiều giữa các cấp quản lý.

Đẩy mạnh chuyển đổi số, ứng dụng AI trong dự báo thiên tai

Trong bối cảnh đó, ứng dụng công nghệ số, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo, đang mở ra hướng đi mới nâng cao năng lực dự báo, cảnh báo thiên tai. Tuy nhiên, để phát huy hiệu quả, yếu tố then chốt vẫn là khả năng tiếp cận, sử dụng của cộng đồng.

TS Nguyễn Xuân Hiển, Phó Giám đốc Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia cho biết, ngành khí tượng thủy văn đang đẩy mạnh ứng dụng nhiều công nghệ mới nhằm nâng cao độ chính xác dự báo. Việc tích hợp AI vào dự báo bão và thời tiết nguy hiểm đã giúp cải thiện độ chính xác dự báo cường độ bão từ 10-20% trong ngắn hạn. Đồng thời, công nghệ này cho phép tự động nhận dạng vị trí và cường độ bão từ dữ liệu vệ tinh với độ chính xác trên 90%.

Bên cạnh đó, các hệ thống cảnh báo dông, lốc, mưa lớn cực ngắn cũng đang được phát triển trên cơ sở tích hợp dữ liệu đa nguồn như radar, vệ tinh, định vị sét và các trạm đo tự động. Nhờ đó, thời gian cảnh báo sớm có thể được rút ngắn xuống còn từ 30 phút đến vài giờ – khoảng thời gian tuy không dài nhưng có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong công tác ứng phó.

Bà Quách Minh Ngọc, Trưởng Đại diện Văn phòng Weathernews Inc. tại Hà Nội cho biết, các công nghệ dự báo ứng dụng AI khi đưa vào thử nghiệm đã cho thấy hiệu quả rõ rệt, với khả năng cung cấp hàng trăm cảnh báo mưa mỗi tháng, độ chính xác trung bình trên 80% và thời gian cảnh báo sớm khoảng 40 phút. Trong nhiều tình huống, chỉ cần cảnh báo sớm hơn vài chục phút cũng đủ để chính quyền và người dân chủ động triển khai biện pháp phòng tránh, qua đó giảm thiểu đáng kể thiệt hại.

Từ thực tiễn này, các chuyên gia cho rằng cần xây dựng một hệ sinh thái phòng, chống thiên tai toàn diện, trong đó ba yếu tố cốt lõi là dữ liệu, công nghệ và con người phải được kết nối chặt chẽ. Đặc biệt, việc phát triển các ứng dụng trên nền tảng di động được đánh giá là giải pháp hiệu quả để thu thập thông tin tại hiện trường và tiếp nhận phản hồi từ người dân một cách nhanh chóng, kịp thời.

Ông Bùi Quang Huy cho rằng, hệ thống giám sát thiên tai tại các địa phương nên được xây dựng trên nền tảng ứng dụng điện thoại thông minh, nhằm tận dụng khả năng cập nhật dữ liệu theo thời gian thực và tăng cường sự tham gia của cộng đồng. Đây là kênh thông tin hai chiều quan trọng, giúp nâng cao chất lượng dự báo và cảnh báo.

Ở góc độ quản lý, ông Lê Công Thành, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường nhấn mạnh, công nghệ đang được xác định là hướng đi đột phá trong phòng, chống thiên tai. Các công nghệ như AI, dữ liệu lớn, viễn thám, hệ thống cảm biến thông minh và mô hình dự báo số độ phân giải cao sẽ đóng vai trò then chốt trong việc nâng cao năng lực dự báo, rút ngắn thời gian xử lý dữ liệu và xây dựng các kịch bản ứng phó hiệu quả.

Đặc biệt, khả năng phân tích dữ liệu theo thời gian thực cho phép phát hiện sớm các dấu hiệu bất thường, từ đó đưa ra cảnh báo kịp thời, góp phần giảm thiểu rủi ro. Đây là bước tiến quan trọng trong chuyển đổi từ bị động ứng phó sang chủ động phòng ngừa thiên tai.

Thời gian tới, ngành khí tượng thủy văn sẽ đẩy mạnh chuyển đổi số, xây dựng cơ sở dữ liệu lớn, hiện đại hóa hệ thống dự báo và tăng cường kết nối, chia sẻ dữ liệu trong nước và quốc tế. Mạng lưới quan trắc tiếp tục được nâng cấp, mở rộng trạm đo tự động, ứng dụng dữ liệu vệ tinh và phát triển nền tảng cảnh báo đa thiên tai. Đồng thời, thông tin cảnh báo sẽ được truyền tải nhanh hơn, dễ tiếp cận hơn qua các nền tảng số. Khi công nghệ gắn với sự chủ động của cộng đồng, cảnh báo sớm sẽ trở thành “lá chắn” hiệu quả trước thiên tai.