Da giày xuất khẩu nhiều, vẫn loay hoay ở cuối chuỗi giá trị

Không chỉ mang lại nguồn ngoại tệ lớn, ngành da giày Việt Nam còn giữ vị thế đáng kể trên bản đồ sản xuất toàn cầu. Việt Nam hiện là quốc gia sản xuất giày dép lớn thứ ba thế giới, chỉ đứng sau Trung Quốc và Ấn Độ, đồng thời là nước xuất khẩu lớn thứ hai toàn cầu, vượt qua nhiều quốc gia có truyền thống lâu đời trong ngành.

Tuy nhiên, đằng sau những con số ấn tượng này là một thực tế không ít thách thức: phần lớn giá trị nội địa từ hàng xuất khẩu vẫn đến từ khâu gia công, hàm lượng giá trị gia tăng còn hạn chế.

Ngành da giày Việt Nam còn giữ vị thế đáng kể trên bản đồ sản xuất toàn cầu.

Xét theo cơ cấu thị trường, Hoa Kỳ tiếp tục là điểm đến xuất khẩu trọng yếu của giày dép Việt Nam. Thị trường này chiếm hơn một phần ba tổng giá trị xuất khẩu (hơn 11 tỷ USD) và giữ vững vị thế khách hàng số một của ngành trong nhiều năm qua. Các thị trường lớn tiếp theo gồm Liên minh châu Âu (gần 6,88 tỷ USD), Trung Quốc (khoảng 1,78 tỷ USD), Nhật Bản (1,61 tỷ USD) và Hàn Quốc (776 triệu USD), tạo nên bức tranh phân bổ thị trường tương đối đa dạng về mặt địa lý, nhưng khá tập trung về đối tác.

Theo bà Phan Thị Thanh Xuân, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký LEFASO, việc duy trì được thị phần lớn tại Mỹ là một lợi thế quan trọng của ngành da giày Việt Nam. Doanh nghiệp Việt Nam đã xây dựng được uy tín về năng lực giao hàng, chất lượng và khả năng đáp ứng các đơn hàng lớn - điều mà không phải quốc gia nào cũng làm được.

Tuy nhiên, sự phụ thuộc lớn vào thị trường Mỹ tiềm ẩn không ít rủi ro. Bất kỳ thay đổi nào về chính sách thương mại, thuế quan hay tiêu chuẩn lao động, môi trường từ phía Mỹ đều có thể tác động mạnh đến toàn ngành, đồng thời việc đa dạng hóa thị trường và nâng cao giá trị sản phẩm là yêu cầu ngày càng cấp thiết.

Một điểm đáng chú ý khác là vai trò chi phối của khu vực doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (FDI). Theo đại diện LEFASO, khối doanh nghiệp FDI hiện đóng góp hơn 80% tổng kim ngạch xuất khẩu giày dép của Việt Nam (gần 23 tỷ USD). Lợi thế của khu vực này nằm ở năng lực sản xuất quy mô lớn, nguồn đơn hàng dài hạn từ các thương hiệu toàn cầu và mức độ tích hợp sâu vào chuỗi cung ứng quốc tế.

Thực tế, nhiều tập đoàn lớn trong ngành giày dép thế giới đã chọn Việt Nam làm cứ điểm sản xuất chiến lược, từng bước thay thế vai trò của Trung Quốc trong bối cảnh chi phí lao động và rủi ro địa chính trị gia tăng tại quốc gia này. Tuy nhiên, sự dịch chuyển đó chủ yếu diễn ra ở khâu sản xuất và gia công, trong khi các công đoạn có giá trị gia tăng cao hơn như thiết kế, phát triển sản phẩm, marketing và phân phối vẫn nằm trong tay các tập đoàn nước ngoài.

Đại diện một công ty da giày quy mô lớn tại Bình Dương cho biết, doanh nghiệp Việt Nam hiện vẫn chủ yếu tham gia ở mô hình gia công CMT (gia công thuần túy) hoặc FOB (gia công trọn gói, mua nguyên liệu, bán thành phẩm), biên lợi nhuận mỏng, trong khi áp lực về chi phí lao động, tuân thủ tiêu chuẩn ESG ( Môi trường - Xã hội - Quản trị) ngày càng lớn.

Nhiều doanh nghiệp trong nước muốn đầu tư vào thiết kế và xây dựng thương hiệu riêng, nhưng gặp rào cản lớn về vốn, nhân lực chất lượng cao và khả năng tiếp cận thị trường quốc tế. Nếu không có chính sách hỗ trợ đủ mạnh, khoảng cách giữa doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp nội địa sẽ ngày càng nới rộng.

Liên quan đến việc Việt Nam đang dần nổi lên như một điểm đến thay thế Trung Quốc trong chuỗi cung ứng da giày toàn cầu, các chuyên gia cho rằng sự thay thế này mới chỉ diễn ra về mặt địa lý, chứ chưa phải về vị trí trong chuỗi giá trị.

Doanh nghiệp cần đầu tư và nâng cao nội lực để phát triển

Theo TS. Lê Đăng Doanh, chuyên gia kinh tế, ngành da giày Việt Nam đang đứng trước “ngã rẽ chiến lược”. nếu tiếp tục dựa vào lợi thế lao động giá rẻ và gia công thì tăng trưởng sẽ sớm chạm trần. Muốn phát triển bền vững, ngành buộc phải dịch chuyển lên các phân khúc có giá trị gia tăng cao hơn.

Việc phát triển công nghiệp hỗ trợ, nâng tỷ lệ nội địa hóa nguyên phụ liệu và đầu tư cho thiết kế, nghiên cứu và phát triển (R&D) là những yếu tố then chốt. Bên cạnh đó, yêu cầu về sản xuất xanh, giảm phát thải và tuân thủ các tiêu chuẩn môi trường - xã hội cũng đang trở thành “giấy thông hành” bắt buộc đối với doanh nghiệp xuất khẩu sang các thị trường Mỹ và EU.

Từ thực tế trên, nhiều ý kiến cho rằng ngành da giày Việt Nam đang cần một chiến lược phát triển dài hạn, thay vì chỉ chạy theo mục tiêu tăng kim ngạch xuất khẩu. Việc duy trì vai trò “công xưởng gia công” có thể mang lại lợi ích ngắn hạn, nhưng khó tạo nền tảng vững chắc cho tăng trưởng trong dài hạn.

Nhà nước cần có chính sách khuyến khích doanh nghiệp nội địa tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị, từ thiết kế, nguyên phụ liệu đến thương hiệu; đồng thời, bản thân doanh nghiệp cũng phải chủ động thay đổi tư duy, chấp nhận đầu tư dài hạn thay vì chỉ tập trung vào đơn hàng trước mắt, TS. Lê Đăng Doanh chia sẻ thêm.