Doanh nghiệp Việt loay hoay trước hội nhập

Quan trọng nhất vẫn là năng lực nội sinh

Theo phân tích của ông Ngô Trung Khanh, đại diện Vụ Chính sách thương mại đa biên (Bộ Công Thương), tỷ lệ tận dụng ưu đãi FTA của doanh nghiệp Việt Nam hiện vẫn ở mức khá nhỏ so với tiềm năng. Nguyên nhân không chỉ nằm ở sự phức tạp của quy tắc xuất xứ hay thủ tục hành chính, mà sâu xa hơn là ở tư duy thị trường và mức độ chuẩn bị của doanh nghiệp.

Điều này phản ánh một nghịch lý: FTA mở cửa thị trường, nhưng doanh nghiệp lại chưa sẵn sàng bước qua cánh cửa đó bằng chính năng lực nội tại của mình.

Một điểm khác biệt căn bản của các FTA thế hệ mới là sự dịch chuyển trọng tâm từ cắt giảm thuế quan sang thiết lập các chuẩn mực cao về môi trường, lao động, an toàn sản phẩm, truy xuất nguồn gốc và minh bạch chuỗi cung ứng.

Cùng với đó, chi phí tuân thủ cũng đang trở thành gánh nặng đáng kể. Việc thực hiện các chứng chỉ quốc tế, kiểm nghiệm tại các phòng Lab đạt chuẩn và duy trì hệ thống truy xuất nguồn gốc khiến chi phí sản xuất và xuất khẩu gia tăng. Trong bối cảnh dòng tiền hạn chế, những chi phí này có thể trở thành rào cản lớn, nhất là đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa.

Ở lĩnh vực công nghiệp, thách thức lớn nhất trong việc tận dụng FTA lại nằm ở quy tắc xuất xứ. Theo đại diện Hiệp hội Dệt may Việt Nam, dù kim ngạch xuất khẩu dệt may duy trì quy mô lớn, nhiều doanh nghiệp vẫn chưa thể khai thác trọn vẹn ưu đãi FTA do phụ thuộc vào nguồn nguyên phụ liệu nhập khẩu.

Việc thiếu hụt công nghiệp hỗ trợ trong nước khiến doanh nghiệp khó đáp ứng yêu cầu về xuất xứ, đặc biệt trong các FTA thế hệ mới với tiêu chuẩn cao.

Ở góc độ dài hạn, điểm nghẽn công nghiệp hỗ trợ không chỉ ảnh hưởng đến khả năng tận dụng FTA, mà còn hạn chế vị thế của doanh nghiệp Việt Nam trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Từ phản ứng bị động sang chủ động phòng ngừa

Cùng với rào cản kỹ thuật và xuất xứ, rủi ro pháp lý và phòng vệ thương mại đang trở thành mối lo thường trực đối với doanh nghiệp xuất khẩu.

Theo phân tích của ông Lê Sĩ Giảng, đại diện GSC Consulting, doanh nghiệp không thể chỉ phản ứng khi rủi ro đã xảy ra, mà cần chủ động xây dựng hệ thống quản trị nội bộ ngay từ đầu. Điều này bao gồm việc chuẩn hóa quy trình sản xuất, minh bạch hóa dữ liệu, ghi chép đầy đủ và thiết lập hệ thống truy xuất nguồn gốc rõ ràng.

Việc chuyển từ tư duy “đối phó” sang “phòng ngừa” không chỉ giúp doanh nghiệp giảm thiểu rủi ro pháp lý, mà còn nâng cao uy tín và mức độ tin cậy trong mắt đối tác quốc tế. Trong môi trường hội nhập sâu, sự tin cậy và minh bạch đang trở thành yếu tố cạnh tranh quan trọng không kém giá cả.

Một vấn đề đáng chú ý được ông Dan Martin - cố vấn kinh doanh quốc tế (International Business Advisor) tại Dezan Shira & Associates (DSA) đưa ra là việc tham gia chuỗi cung ứng của các tập đoàn FDI ngay tại thị trường nội địa. Đây được xem là hình thức “Go Global tại chỗ”, giúp doanh nghiệp nhỏ và vừa từng bước làm quen với chuẩn mực quốc tế mà không phải đối mặt ngay với rủi ro của việc đầu tư ra nước ngoài.

Thông qua đó, doanh nghiệp Việt Nam có cơ hội nâng chuẩn quản trị, cải thiện quy trình sản xuất và tích lũy kinh nghiệm thực tiễn. Cách tiếp cận này không chỉ giúp doanh nghiệp nâng cao năng lực nội sinh, mà còn tạo nền tảng để tận dụng tốt hơn các FTA khi mở rộng sang thị trường quốc tế.

Ở góc độ quản lý, ông Vũ Bá Phú, Cục trưởng Cục Xúc tiến thương mại (Bộ Công Thương) cho biết, các chính sách hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận thông tin thị trường, kết nối đối tác và nâng cao năng lực đang tiếp tục được hoàn thiện. Tuy nhiên, hiệu quả cuối cùng phụ thuộc rất lớn vào khả năng tiếp nhận và chuyển hóa của doanh nghiệp.