Chính sách mở đường, con người quyết định sức bật đổi mới sáng tạo

Muốn xây dựng văn hóa đổi mới sáng tạo, doanh nghiệp phải thay đổi từ tư duy lãnh đạo - Ảnh minh họa

Đổi mới bắt đầu từ con người

Trong vài năm gần đây, vấn đề đổi mới sáng tạo xuất hiện dày đặc tại các diễn đàn quản trị. Tuy nhiên, đổi mới dễ bị hiểu sai: Có nơi coi đó là việc riêng của phòng nghiên cứu và phát triển (R&D); nơi khác chỉ nghĩ đến công nghệ đột phá, ý tưởng lớn hoặc vài cuộc thi nội bộ.

Theo ông Lê Quang Vũ, Tổng giám đốc Công ty cổ phần Phát triển Nội dung Blue C, doanh nghiệp cần gỡ bỏ những ngộ nhận căn bản trước khi xây dựng văn hóa đổi mới.

Trên thực tế, đổi mới có thể bắt đầu từ câu hỏi gần gũi: làm sao bỏ bước thừa, cải thiện trải nghiệm khách hàng hay phối hợp hiệu quả hơn? Văn hóa đổi mới nằm ở khả năng cải tiến mỗi ngày.

Ngộ nhận thứ hai là đổi mới thuộc về nhóm chuyên gia. Bộ phận R&D hay chuyển đổi số có thể cần thiết, nhưng không thể thay thế sự tham gia của toàn tổ chức. Doanh nghiệp phải tạo cơ chế để ý tưởng thực tiễn được lắng nghe và thử nghiệm.

Ngộ nhận thứ ba là truyền thông tốt sẽ tự tạo ra văn hóa đổi mới. Khẩu hiệu, poster hay cuộc thi ý tưởng không thể thay cơ chế thực thi. Nhân viên khó chủ động nếu đề xuất bị bỏ qua, thử nghiệm thất bại bị quy trách nhiệm hoặc phản biện bị xem là chống đối. Không thể kêu gọi sáng tạo nhưng trừng phạt mọi sai số và chỉ ghi nhận lựa chọn an toàn.

Muốn đổi mới thành văn hóa, tổ chức cần trao quyền đề xuất, cho phép thử nghiệm có kiểm soát, khuyến khích học từ kết quả và ghi nhận đóng góp. Phép thử là nhân viên có thể nêu ý tưởng, thử nghiệm và được ghi nhận hay không.

Bà Nguyễn Thị Minh Thu, Phó viện trưởng Viện Nghiên cứu và Đào tạo doanh nhân APEC cho rằng, văn hóa doanh nghiệp bắt đầu từ chữ tín với khách hàng, uy tín với đối tác và trách nhiệm với cộng đồng. Những giá trị ấy bắt nguồn từ con người và cách hành xử của lãnh đạo.

Theo bà Thu, doanh nghiệp cần quan tâm đến hành trình phát triển của nhân sự trong 5 năm, 10 năm tới, giúp người lao động trưởng thành và tìm thấy ý nghĩa công việc. Khi được tôn trọng, có cơ hội phát triển và hiểu mục tiêu chung, nhân viên có thêm động lực mang lại giá trị cho khách hàng, đối tác. Văn hóa phải hiện diện trong quản trị và hành động hằng ngày, không chỉ trên khẩu hiệu.

Cơ chế và chính sách để sáng tạo thành thói quen

TS. Chử Đức Hoàng, Chánh văn phòng Quỹ Đổi mới công nghệ quốc gia (Bộ Khoa học và Công nghệ), cho rằng doanh nghiệp cần chuyển tinh thần sáng tạo thành những quyết định cụ thể, có thể triển khai và đánh giá. Điều này đòi hỏi doanh nghiệp tạo cơ hội đề xuất ý tưởng, bố trí nguồn lực thử nghiệm, rút kinh nghiệm từ kết quả, đồng thời giữ trách nhiệm với khách hàng và người lao động.

Theo ông Hoàng, văn hóa đổi mới sáng tạo cần được xây dựng trên năm thành tố: cam kết của lãnh đạo, năng lực học hỏi, quy trình quản trị, thử nghiệm có trách nhiệm và kết nối đối tác. Trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo (AI), doanh nghiệp còn phải xác định rõ đối tượng được đào tạo, người kiểm tra kết quả, phạm vi dữ liệu được sử dụng và trách nhiệm khi xảy ra sai sót.

Định hướng này phù hợp với mục tiêu tại Nghị quyết 57-NQ/TW, theo đó đến năm 2030, tỷ lệ doanh nghiệp có hoạt động đổi mới sáng tạo đạt trên 40% tổng số doanh nghiệp. Trong khi đó, Nghị quyết 80-NQ/TW nhấn mạnh văn hóa là nguồn lực nội sinh, đồng thời đặt ra yêu cầu xây dựng đội ngũ doanh nhân có chuẩn mực đạo đức và văn hóa kinh doanh.

Cụ thể hóa định hướng trên, Điều 38 Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo xác định văn hóa đổi mới sáng tạo, khởi nghiệp sáng tạo là hệ thống khuôn mẫu, chuẩn mực hành vi, quy tắc, niềm tin, thói quen, nhận thức và phương pháp tiếp cận có ảnh hưởng đến hành động. Đây là cơ sở để doanh nghiệp đưa đổi mới sáng tạo vào hoạt động thường nhật, thay vì chỉ dừng ở khẩu hiệu.

Một điều kiện quan trọng là tạo không gian cho thử nghiệm nhưng không buông lỏng trách nhiệm. Điều 9 của Luật quy định trường hợp không phải hoàn trả kinh phí đã sử dụng đúng mục tiêu, phạm vi khi nhiệm vụ không đạt mục tiêu, nếu đơn vị tuân thủ quy định quản lý, quy trình, nội dung nghiên cứu và biện pháp phòng ngừa rủi ro. Cách tiếp cận này góp phần khuyến khích thử nghiệm có kiểm soát, thay vì né tránh mọi khả năng thất bại.

Bên cạnh hành lang pháp lý, chính sách tài chính cũng tạo thêm động lực. Nghị định 320/2025/NĐ-CP cho phép tính chi phí nghiên cứu và phát triển được trừ tối đa 200% chi phí thực tế theo điều kiện quy định; phần chi bổ sung không được làm doanh nghiệp bị lỗ. Điều 17 Luật Thuế thu nhập doanh nghiệp cho phép trích tối đa 20% thu nhập tính thuế hằng năm để lập Quỹ phát triển khoa học và công nghệ. Ngoài ra, Nghị định 268/2025/NĐ-CP quy định hỗ trợ lãi suất bằng 50% lãi suất cho vay theo hợp đồng, tối đa 6%/năm, trong thời hạn không quá năm năm và phải đáp ứng điều kiện về thời hạn vay còn lại.

Với doanh nghiệp phát triển công nghệ AI, Quỹ Đổi mới công nghệ quốc gia đã thông báo tài trợ nhiệm vụ đổi mới công nghệ ứng dụng AI năm 2026, hướng tới sản phẩm, dịch vụ, quy trình hoặc mô hình kinh doanh mới, hay cải tiến đáng kể.

Từ chính sách đến thực tiễn, ông Hoàng đề xuất năm nhóm hành động: đo được, làm thử, có tiền, nối mạng và lan tỏa. Mỗi thử nghiệm cần có ngân sách, tiêu chí dừng hoặc mở rộng và cơ chế rút kinh nghiệm; đồng thời không dung túng gian lận hay xem nhẹ an toàn.

Doanh nghiệp cần chủ động bố trí nguồn lực, tận dụng đúng ưu đãi, kết nối chuyên gia, viện nghiên cứu, trường đại học và đối tác theo nhu cầu thực tế. Cùng với đó, cần làm rõ quyền sở hữu kết quả, trách nhiệm đối với dữ liệu và cơ chế chuyển giao tri thức cho nhân sự.