Khi dòng điện sạch chưa tìm được lối ra

Ông Bùi Quốc Hùng, Phó Cục trưởng Cục Điện lực (Bộ Công Thương) cho biết, năm 2025, Bộ Công Thương đã trình Chính phủ ban hành Nghị định 58 nhằm cụ thể hóa các quy định của Luật Điện lực (sửa đổi), trong đó có cơ chế khuyến khích phát triển điện mặt trời mái nhà, bao gồm cả việc cho phép bán phần điện dư lên lưới. Tuy nhiên, quá trình triển khai vẫn phát sinh nhiều vướng mắc cần tiếp tục tháo gỡ.

Nhiều doanh nghiệp trong lĩnh vực sản xuất và xuất khẩu đã chủ động đầu tư hệ thống công suất lớn để giảm chi phí điện

Giai đoạn trước, khi cơ chế giá FIT (biểu giá điện hỗ trợ do Chính phủ quy định nhằm khuyến khích phát triển các nguồn năng lượng tái tạo) còn hiệu lực, điện mặt trời mái nhà đã phát triển bùng nổ. Nhiều doanh nghiệp, đặc biệt trong lĩnh vực sản xuất và xuất khẩu, đã chủ động đầu tư hệ thống công suất lớn, không chỉ để giảm chi phí điện mà còn nhằm đáp ứng các tiêu chuẩn xanh từ thị trường quốc tế.

Thế nhưng, khi cơ chế giá ưu đãi kết thúc trong khi chính sách thay thế chưa hoàn thiện, hàng loạt hệ thống rơi vào tình trạng “tự sản - tự tiêu” bắt buộc. Điều này dẫn tới thực tế là vào thời điểm cao điểm nắng, sản lượng điện từ hệ thống sản xuất ra vượt nhu cầu sử dụng, nhưng lại không thể bán lên lưới.

Đại diện Tổng công ty May Đáp Cầu chia sẻ, doanh nghiệp đã đầu tư hệ thống gần 2 MWp với kỳ vọng tối ưu chi phí năng lượng. Nhưng hiện nay, có thời điểm hơn 30% sản lượng phải cắt giảm vì không được hòa lưới.

Không chỉ doanh nghiệp, các hộ gia đình tại đô thị cũng gặp tình trạng tương tự. Ban ngày, khi hệ thống phát điện mạnh nhất, nhu cầu sử dụng điện lại thấp dẫn tới phần điện dư không được khai thác hiệu quả.

Dù Nghị định 58 đã mở ra cơ chế cho phép bán điện dư, nhưng trên thực tế, việc triển khai vẫn chưa đồng bộ. Nhiều doanh nghiệp phản ánh họ chưa thể ký kết hợp đồng mua bán điện do thiếu hướng dẫn cụ thể về giá và phương thức thanh toán.

TS. Nguyễn Xuân Quang, Viện Công nghệ Năng lượng (Đại học Bách khoa Hà Nội) cho biết, với tiềm năng lớn về điện mặt trời, điện gió, thủy điện và sinh khối, Việt Nam đã trải qua giai đoạn phát triển bùng nổ năng lượng tái tạo từ năm 2019-2021. Tuy nhiên, quá trình này đang đối mặt với nhiều khó khăn mang tính hệ thống, ảnh hưởng trực tiếp đến việc thực hiện Quy hoạch Điện VIII điều chỉnh cũng như mục tiêu bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia.

Vấn đề cốt lõi nằm ở chỗ chính sách đã có, nhưng chưa đủ chi tiết để vận hành. Giá mua điện dư chưa rõ ràng, cơ chế đo đếm chưa hoàn thiện và đặc biệt là chưa có một khung pháp lý ổn định để nhà đầu tư yên tâm.

Cần có một khung pháp lý ổn định để nhà đầu tư yên tâm

Bên cạnh đó, hạ tầng lưới điện phân phối tại nhiều khu vực cũng đang là “nút thắt”. Lưới điện hiện nay chủ yếu được thiết kế theo một chiều từ nhà máy đến người tiêu dùng. Khi xuất hiện dòng điện hai chiều từ các hệ thống mái nhà, nguy cơ quá tải cục bộ vào buổi trưa là điều khó tránh khỏi.

Chính vì vậy, không thể khuyến khích phát triển ồ ạt mà không đi kèm nâng cấp hạ tầng. Nếu không kiểm soát tốt, điện mặt trời mái nhà có thể gây áp lực ngược lên hệ thống.

Điều cộng đồng doanh nghiệp mong đợi không phải là quay lại cơ chế ưu đãi cao như trước, mà là một chính sách minh bạch và ổn định.

Đại diện công ty Samsung Việt Nam tại Bắc Ninh chia sẻ, chúng tôi không kỳ vọng giá mua điện cao, nhưng cần một cơ chế rõ ràng để tính toán hiệu quả đầu tư. Khi có thể bán phần điện dư, dù giá thấp, bài toán tài chính vẫn cải thiện đáng kể.

Theo các chuyên gia, cần sớm xây dựng cơ chế theo hướng thị trường, có thể là giá mua điện linh hoạt theo thời điểm (time-of-use) hoặc cơ chế bù trừ điện năng (net-billing) thay vì áp dụng cứng một mức giá cố định.

Việc Bộ Công Thương đang tiếp tục đề xuất sửa đổi Nghị định 58 được xem là tín hiệu tích cực. Tuy nhiên, điều quan trọng không nằm ở việc “có cho bán điện hay không”, mà là cách thiết kế cơ chế để thị trường có thể vận hành hiệu quả.

Ở góc độ dài hạn, điện mặt trời mái nhà không chỉ là câu chuyện của riêng ngành điện, mà còn gắn với chiến lược phát triển bền vững, giảm phát thải và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.

Nghịch lý điện sạch bị “mắc kẹt” hiện nay cho thấy một thực tế là chuyển dịch năng lượng không chỉ cần quyết tâm chính sách, mà còn đòi hỏi sự đồng bộ trong thực thi. Nếu những vướng mắc về giá, hạ tầng và pháp lý sớm được tháo gỡ, điện mặt trời mái nhà hoàn toàn có thể trở lại quỹ đạo phát triển và trở thành trụ cột bền vững của hệ thống năng lượng Việt Nam.