Khuyến khích điện mặt trời mái nhà - giải pháp giảm áp lực lên hệ thống điện quốc gia

Áp lực cung ứng điện trong mùa cao điểm

Theo dự báo của ngành điện, nhu cầu tiêu thụ điện trong các tháng hè có thể tăng từ 10 - 15% so với bình quân cả năm, đặc biệt tại các đô thị lớn như Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh. Việc sử dụng đồng loạt các thiết bị làm mát như điều hòa, quạt điện trong khung giờ cao điểm khiến hệ thống điện thường xuyên đối mặt với nguy cơ quá tải cục bộ.

Đại diện cơ quan quản lý điện lực cho biết, bên cạnh việc huy động tối đa các nguồn điện truyền thống, phát triển các nguồn điện phân tán như điện mặt trời mái nhà sẽ giúp giảm áp lực đáng kể cho lưới điện. Nếu mỗi hộ gia đình có thể tự sản xuất một phần điện năng tiêu thụ, đặc biệt vào ban ngày, thì tổng tải hệ thống sẽ giảm đi rõ rệt.

Lắp đặt hệ thống điện năng lượng mặt trời đang được khuyến khích

Chính vì vậy, sự ra đời của Thông tư 20/2026/TT-BCT được kỳ vọng sẽ tháo gỡ một số vướng mắc trong cơ chế giá điện cho các dự án năng lượng tái tạo nhỏ, trong đó có các hệ thống điện mặt trời phân tán. Theo đó, cơ chế giá chi phí tránh được và hợp đồng mua bán điện được điều chỉnh theo hướng minh bạch hơn, tạo cơ sở để các hộ gia đình và doanh nghiệp nhỏ yên tâm đầu tư.

Ông Nguyễn Khải Văn, Phó Trưởng phòng Quản lý Năng lượng (Sở Công Thương Hà Nội) nhận định, dù Thông tư chủ yếu áp dụng cho các nhà máy quy mô nhỏ, nhưng về tổng thể, đây là tín hiệu tích cực cho thị trường năng lượng tái tạo. Chúng tôi đang nghiên cứu các giải pháp để khuyến khích điện mặt trời mái nhà, bao gồm hướng dẫn kỹ thuật, kết nối lưới và đề xuất các cơ chế hỗ trợ phù hợp với điều kiện đô thị.

Tuy nhiên, nhiều ý kiến cho rằng cần có cơ chế rõ ràng hơn về việc mua lại phần điện dư phát lên lưới đang là yếu tố then chốt quyết định hiệu quả kinh tế của hệ thống.

Người dân bắt đầu “tự chủ năng lượng”

Thực tế cho thấy, nhiều hộ gia đình đã chủ động đầu tư hệ thống điện mặt trời từ vài năm trước và đang hưởng lợi rõ rệt, đặc biệt trong mùa nắng nóng.

Gia đình anh Nguyễn Văn Hưng (Hà Nội) lắp đặt hệ thống điện mặt trời áp mái công suất 5 kWp từ năm 2022. Theo anh Hưng, vào mùa hè, hệ thống có thể đáp ứng tới 70 - 80% nhu cầu điện sinh hoạt của gia đình. Trước đây, mỗi tháng cao điểm tiền điện có thể lên tới 3 - 4 triệu đồng, nhưng hiện nay giảm xuống còn khoảng một nửa. Quan trọng hơn là gia đình anh không còn quá lo lắng khi sử dụng điều hòa.

Nhiều hộ dân đã thấy rõ hiệu quả của hệ thống điện năng lượng mặt trời mái nhà

Không chỉ dừng ở câu chuyện tiết kiệm, nhiều hộ dân cũng thẳng thắn nhìn nhận bài toán đầu tư. Chị Trần Thị Mai (TP. Hồ Chí Minh) cho biết, để lắp đặt hệ thống điện mặt trời, gia đình chị đã phải bỏ ra khoản chi phí không nhỏ. Ban đầu cũng đắn đo vì số tiền khá lớn, nhưng sau vài năm sử dụng thì thấy rõ hiệu quả. Với việc tiền điện giảm đều mỗi tháng, tính ra vài năm là chị có thể hoàn vốn, sau đó gần như dùng điện miễn phí.

Câu chuyện của chị Mai cũng là tâm lý chung của nhiều hộ dân: Dù chi phí đầu tư ban đầu cao nhưng nếu tính toán hợp lý, đây lại là khoản đầu tư mang lại lợi ích lâu dài. Đặc biệt trong bối cảnh giá điện có thể tiếp tục được điều chỉnh, việc “tự sản xuất điện” giúp các gia đình chủ động hơn về chi tiêu.

Dù có nhiều lợi ích, việc phát triển điện mặt trời mái nhà vẫn đối mặt với không ít rào cản. Trước hết, chi phí đầu tư ban đầu thường dao động từ 70 - 100 triệu đồng cho một hệ thống phổ biến - khoản tiền không nhỏ đối với nhiều hộ gia đình.

Bên cạnh đó, tâm lý chờ đợi chính sách rõ ràng về giá điện cũng khiến nhiều người dân chưa mạnh dạn đầu tư. Ông Phạm Văn Hùng, Tổng giám đốc Công ty cổ phần Năng lượng Xanh Việt cho biết, số lượng khách hàng quan tâm tăng mạnh vào mùa nắng nóng, nhưng tỷ lệ chốt lắp đặt chưa cao do người dân còn cân nhắc hiệu quả dài hạn. Ngoài ra, các vấn đề kỹ thuật như tiêu chuẩn lắp đặt, an toàn hệ thống, hay xử lý tấm pin sau vòng đời cũng cần được quản lý chặt chẽ để tránh phát sinh rủi ro.

Cần chính sách đồng bộ

Theo các chuyên gia năng lượng, điện mặt trời mái nhà là xu hướng tất yếu trong bối cảnh nhu cầu điện tăng cao và yêu cầu giảm phát thải ngày càng lớn. Tuy nhiên, để phát triển bền vững, cần có chính sách đồng bộ và dài hạn.

TS. Lê Xuân Rao, Chủ tịch Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Hà Nội nhận định, Việt Nam có tiềm năng lớn về điện mặt trời nhưng chưa khai thác hết ở quy mô hộ gia đình. Nếu có cơ chế giá hợp lý, cùng với các chính sách hỗ trợ như tín dụng xanh hay ưu đãi thuế thiết bị, thị trường này có thể tăng trưởng mạnh trong những năm tới.

Trong dài hạn, điện mặt trời mái nhà không chỉ giúp giảm áp lực cho hệ thống điện mà còn góp phần hình thành hệ sinh thái năng lượng phân tán là nơi người dân không chỉ đóng vai người tiêu dùng mà còn trở thành “nhà sản xuất điện”.

Có thể thấy, khi mùa nắng nóng đang cận kề, điện mặt trời mái nhà không chỉ là giải pháp tình thế, mà còn là hướng đi lâu dài. Và trong những mái nhà lấp lánh tấm pin dưới nắng, không chỉ có câu chuyện của công nghệ hay chính sách, mà còn là những toan tính rất đời thường của mỗi gia đình khi phải cân nhắc giữa chi phí hôm nay và lợi ích của nhiều năm về sau.