Luật Xây dựng sửa đổi và những thách thức triển khai trong thực tiễn

Theo các chuyên gia, để Luật thực sự đi vào cuộc sống, bên cạnh các Nghị định và Thông tư hướng dẫn đồng bộ, yêu cầu đặt ra là phải chuẩn hóa chất lượng

Những thông tin đáng chú ý trên đã được giới nghiên cứu và doanh nghiệp mổ xẻ tại hội thảo quốc gia với chủ đề “Luật Xây dựng sửa đổi năm 2025 - Những điểm cần lưu ý trong hợp đồng xây dựng và quản trị rủi ro pháp lý” do Trường Đại học Luật Hà Nội, Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) và Hội Pháp luật Xây dựng Việt Nam (SCLVN) tổ chức ngày 9/1.

Kỳ vọng cải cách thể chế từ đạo luật trụ cột của hoạt động đầu tư xây dựng

PGS.TS. Tô Văn Hòa, Hiệu trưởng Trường Đại học Luật Hà Nội đánh giá, Luật Xây dựng không chỉ là đạo luật điều chỉnh công tác quản lý nhà nước về xây dựng, mà còn bao trùm toàn bộ quá trình thực hiện các dự án đầu tư xây dựng, từ tổ chức hoạt động, quản lý dự án đến quan hệ hợp đồng giữa các chủ thể.

Theo ông Hòa, sự phát triển có trật tự, hiệu quả và bền vững của đô thị, khu dân cư và khu công nghiệp phụ thuộc rất lớn vào khung khổ pháp lý của lĩnh vực xây dựng. Nếu hoạt động xây dựng không được điều chỉnh bởi hệ thống pháp luật đầy đủ, chặt chẽ và hợp lý, hệ quả không chỉ là sự lộn xộn trong môi trường sống và sản xuất, mà còn tiềm ẩn nguy cơ hình thành những thị trường thiếu minh bạch, kéo theo rủi ro pháp lý và tranh chấp phức tạp.

“Xây dựng là lĩnh vực huy động nguồn lực xã hội rất lớn, cả về tài chính lẫn con người. Những dự án có quy mô hàng nghìn, thậm chí hàng chục nghìn tỷ đồng đòi hỏi yêu cầu cao về quản lý, kiểm soát rủi ro và phân định trách nhiệm pháp lý. Trên thực tế, đây cũng là lĩnh vực phát sinh nhiều tranh chấp phức tạp, không chỉ giữa các doanh nghiệp mà còn liên quan đến trách nhiệm của các chủ thể quản lý nhà nước.’- ông Hòa nhấn mạnh.

Dẫn chứng thực tế, ông Hòa chia sẻ Trường Đại học Luật Hà Nội hiện là chủ đầu tư một dự án xây dựng lớn trong lĩnh vực giáo dục đào tạo tại tỉnh Bắc Ninh với tổng mức đầu tư khoảng 1.800 tỷ đồng. Quá trình triển khai kéo dài gần 10 năm cho thấy nhiều vấn đề phát sinh liên quan đến khuôn khổ pháp lý điều chỉnh hoạt động xây dựng và hợp đồng xây dựng, qua đó cho thấy nhu cầu cấp thiết phải hoàn thiện pháp luật theo hướng rõ ràng, thống nhất và phù hợp với thực tiễn.

PGS.TS. Tô Văn Hòa, Hiệu trưởng Trường Đại học Luật Hà Nội chia sẻ dự án xây dựng kéo dài 10 năm do trường làm chủ đầu tư

Doanh nghiệp “mắc kẹt” trong những rào cản pháp lý

Từ góc độ thực tiễn giải quyết tranh chấp, GS.TS. Lê Hồng Hạnh, Chủ tịch Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC), cho rằng phần lớn tranh chấp trong các lĩnh vực xây dựng, đầu tư và thương mại đều bắt nguồn từ những hạn chế của pháp luật và chính sách. Trong lĩnh vực xây dựng, không ít trường hợp doanh nghiệp gặp khó khăn, thậm chí thiệt thòi, chỉ vì các quy định pháp luật chưa theo kịp yêu cầu của đời sống kinh tế.

Theo ông Hạnh, việc các rủi ro đó có được kiểm soát hay không phụ thuộc rất lớn vào nền tảng pháp luật điều chỉnh các quan hệ xây dựng. Tuy nhiên, rủi ro không chỉ đến từ văn bản pháp luật, mà còn phát sinh từ cách diễn giải khác nhau giữa các cấp quản lý, cũng như từ chính các thỏa thuận hợp đồng thiếu rõ ràng.

Dẫn chứng từ thực tiễn, Chủ tịch VIAC nêu trường hợp một doanh nghiệp Hàn Quốc muốn xây dựng một cây cầu nhỏ nối hai nhà máy trong cùng khu công nghiệp tại Việt Nam nhưng mất nhiều năm vẫn không thể thực hiện do vướng mắc các quy định pháp lý phức tạp. Trường hợp này cho thấy ngay cả những nhu cầu xây dựng tưởng chừng đơn giản, phục vụ trực tiếp cho hoạt động sản xuất kinh doanh, cũng có thể trở thành “bài toán nan giải” nếu gặp phải khoảng trống hoặc sự thiếu thống nhất trong hệ thống pháp luật.

Theo thống kê của VIAC, tranh chấp xây dựng hiện chiếm khoảng 20% tổng số vụ việc được giải quyết tại Trung tâm, đứng thứ hai trong các lĩnh vực tranh chấp. Điều này phản ánh rõ đặc thù rủi ro cao của ngành xây dựng, đồng thời cho thấy vai trò ngày càng quan trọng của trọng tài thương mại trong việc giải quyết các tranh chấp có giá trị lớn, yếu tố kỹ thuật phức tạp và yêu cầu tính chuyên môn cao.

GS.TS. Lê Hồng Hạnh, Chủ tịch VIAC cho biết, phần lớn tranh chấp trong các lĩnh vực xây dựng, đầu tư và thương mại đều bắt nguồn từ những hạn chế của pháp luật và chính sách

Kỳ vọng và thách thức từ Luật Xây dựng sửa đổi 2025

Luật Xây dựng (sửa đổi) năm 2025 được thông qua trong bối cảnh yêu cầu cải cách thể chế, cải thiện môi trường đầu tư – kinh doanh ngày càng trở nên cấp bách. Theo GS.TS Lê Hồng Hạnh, Luật mới được thiết kế theo hướng tinh giản thủ tục hành chính, tăng cường trách nhiệm bảo đảm chất lượng công trình, hoàn thiện cơ chế quản lý dự án và mở rộng các trường hợp được miễn giấy phép xây dựng. Đây là những điểm mới được kỳ vọng sẽ tháo gỡ các “nút thắt” kéo dài trong triển khai dự án xây dựng thời gian qua.

Là một trong 51 luật được Quốc hội thông qua tại Kỳ họp thứ 10 khóa XV, Luật Xây dựng (sửa đổi) năm 2025 góp phần tạo nền tảng pháp lý để đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới. Luật chứa đựng nhiều giải pháp mang tính đột phá nhằm khắc phục tình trạng chồng chéo, thiếu đồng bộ của hệ thống pháp luật nguyên nhân sâu xa dẫn đến nhiều tranh chấp và rủi ro trong thực tiễn.

Toàn cảnh một dự án hạ tầng quy mô lớn đang thi công ban đêm, thể hiện mức độ phức tạp trong quản lý chi phí, tiến độ và rủi ro pháp lý, những nội dung được thảo luận trọng tâm tại hội thảo về Luật Xây dựng (sửa đổi) năm 2025. Ảnh minh hoạ, nguồn: ITN.

Tại hội thảo, ông Bùi Văn Dưỡng, Phó Cục trưởng Cục Kinh tế - Quản lý Đầu tư xây dựng (Bộ Xây dựng), Trọng tài viên VIAC, đã trình bày tham luận phân tích các điểm mới trọng tâm của Luật Xây dựng sửa đổi năm 2025. Theo ông, các cải cách lớn của Luật tập trung vào ba nhóm nội dung chính, gồm đổi mới phương thức quản lý đầu tư xây dựng, cắt giảm và đơn giản hóa thủ tục hành chính, đồng thời phân định rõ trách nhiệm giữa cơ quan quản lý nhà nước với các chủ thể tham gia hoạt động xây dựng.

Nhìn nhận về các điểm mới của luật, các chuyên gia đều cho rằng luật chỉ thực sự đi vào cuộc sống nếu được phổ biến hiệu quả và có hướng dẫn áp dụng đồng bộ. Doanh nghiệp, nhà thầu và đội ngũ kỹ sư, luật sư cần nâng cao năng lực soạn thảo, đàm phán hợp đồng và quản trị rủi ro ngay từ giai đoạn chuẩn bị dự án. Việc giảm tiền kiểm, tăng hậu kiểm và trao quyền chủ động lớn hơn cho các chủ thể thị trường đặt ra yêu cầu cao hơn đối với năng lực quản trị hợp đồng, quản lý chi phí và lưu trữ chứng cứ pháp lý. Nếu các chủ thể không theo kịp yêu cầu này, rủi ro tranh chấp có thể không giảm mà còn gia tăng.

Ở góc độ quản lý chi phí và hợp đồng, nhiều ý kiến cho rằng, đây là lĩnh vực tiềm ẩn rủi ro pháp lý lớn nhất trong bối cảnh Luật mới. TS.LS. Lê Nết, Công ty Luật LNT & Partners, Phó Chủ tịch Hội Pháp luật Xây dựng Việt Nam, nhấn mạnh đặc thù của hợp đồng xây dựng là phải xử lý đồng thời “chi phí quá khứ” và “chi phí tương lai”. Nếu không có cơ chế rõ ràng ngay từ đầu, tranh chấp khi thanh toán và quyết toán là khó tránh khỏi.

Từ phía cơ quan quản lý, ông Hồ Ngọc Sơn, Phó Cục trưởng Cục Kinh tế và Quản lý Đầu tư xây dựng (Bộ Xây dựng), cho biết Luật mới hướng tới tư duy quản lý chi phí trong suốt vòng đời dự án, thay vì chỉ “tính đúng, tính đủ” tại một thời điểm. Cách tiếp cận này nhằm giảm rủi ro hiểu nhầm giữa chủ đầu tư, nhà thầu và cơ quan hậu kiểm trong quá trình thanh tra, kiểm tra.

Vai trò của dữ liệu và chuyển đổi số trong quản lý chi phí và kiểm soát rủi ro cũng được lưu ý. TS. Vũ Quyết Thắng, Phó Viện trưởng Viện Kinh tế Xây dựng (Bộ Xây dựng), cho rằng việc tham khảo dữ liệu giá trong nước và nước ngoài là cần thiết, nhưng chỉ có ý nghĩa khi đi kèm quy trình phân tích, quy đổi chặt chẽ theo thời gian và địa điểm. Nếu áp dụng máy móc, rủi ro pháp lý trong hậu kiểm là rất lớn.

Ở lĩnh vực giải quyết tranh chấp, Luật Xây dựng sửa đổi năm 2025 mở rộng không gian lựa chọn phương thức giải quyết, bao gồm hòa giải, trọng tài, tòa án và các thông lệ quốc tế. Đối với dự án đầu tư công và PPP, Luật ưu tiên sử dụng trọng tài trong nước và cho phép tính chi phí giải quyết tranh chấp vào tổng mức đầu tư, tạo cơ sở pháp lý cho một hoạt động gần như không thể tránh trong quá trình triển khai dự án.

Theo GS.TS. Lê Hồng Hạnh, dù pháp luật có được hoàn thiện đến đâu, rủi ro vẫn là yếu tố không thể loại bỏ hoàn toàn trong nền kinh tế thị trường. Điều quan trọng là giúp doanh nghiệp hiểu đúng pháp luật, chủ động quản trị rủi ro và lựa chọn cơ chế giải quyết tranh chấp hiệu quả khi rủi ro xảy ra. Trong bối cảnh đó, vai trò của hợp đồng xây dựng được xem là “tuyến phòng thủ đầu tiên” để ngăn ngừa tranh chấp.

Theo các chuyên gia, Luật Xây dựng (sửa đổi) năm 2025 đang được tiếp cận theo hướng chuyển trọng tâm từ kiểm soát thủ tục sang quản trị rủi ro và hậu kiểm. Tuy nhiên, để Luật thực sự đi vào cuộc sống, bên cạnh các Nghị định và Thông tư hướng dẫn đồng bộ, yêu cầu đặt ra là phải chuẩn hóa chất lượng hợp đồng xây dựng, nâng cao năng lực quản trị pháp lý của chủ đầu tư, nhà thầu và tư vấn, đồng thời tăng cường đối thoại giữa cơ quan quản lý, giới chuyên môn và cộng đồng doanh nghiệp. Chỉ khi đó, những kỳ vọng cải cách mà Luật Xây dựng sửa đổi năm 2025 mang lại mới có thể được hiện thực hóa một cách bền vững.