Ngành thủy sản bước vào chu kỳ cạnh tranh mới

Sau tăng trưởng xuất khẩu ấn tượng, ngành thủy sản bước vào giai đoạn sàng lọc mới

Năm vừa qua khép lại với một dấu mốc đáng chú ý của ngành thủy sản Việt Nam khi tổng kim ngạch xuất khẩu đạt 11,3 tỷ USD, tăng 12% so với năm trước. Không chỉ phản ánh đà phục hồi sau giai đoạn nhiều biến động, con số này còn cho thấy ngành đang bước vào chu kỳ cạnh tranh mới, nơi lợi thế không còn phụ thuộc hoàn toàn vào quy mô mà chuyển dần sang hiệu quả, chiến lược và khả năng thích ứng thị trường.

Động lực tăng trưởng của ngành đến khá muộn, tập trung chủ yếu trong quý IV/2025 khi nhiều doanh nghiệp tăng tốc xuất khẩu sang Mỹ trước nguy cơ gia tăng rào cản thuế quan. Nhờ đó, kim ngạch cả năm duy trì mức tăng trưởng hai chữ số, vượt kỳ vọng ban đầu.

Về cơ cấu mặt hàng, tôm tiếp tục giữ vai trò trụ cột với giá trị khoảng 4,65 tỷ USD, tăng gần 20% so với năm 2024. Cá tra đạt 2,19 tỷ USD, tăng hơn 8%, trong khi nhóm cá biển khác đóng góp khoảng 2,16 tỷ USD, tăng trên 12%.

Ở góc độ doanh nghiệp, xuất khẩu tôm ghi nhận sự nổi bật của Stapimex với gần 310 triệu USD. Tuy nhiên, hai công ty trong hệ sinh thái Minh Phú vẫn đạt tổng kim ngạch hơn 542 triệu USD, duy trì vị thế dẫn đầu. Trong khi đó, Vĩnh Hoàn tiếp tục đứng đầu ngành cá tra về giá trị xuất khẩu với 249 triệu USD.

Bức tranh tổng thể mang gam màu tích cực, song sự phân hóa bên trong từng phân khúc ngày càng rõ rệt, báo hiệu một giai đoạn tái định hình sâu sắc của ngành.

Theo ông Hồ Quốc Lực - Chủ tịch HĐQT Công ty CP Thực phẩm Sao Ta (Fimex VN), năm 2025 là giai đoạn thử thách nhưng cũng chứng minh khả năng chống chịu của ngành tôm Việt Nam. Trong bối cảnh nhu cầu phục hồi chậm, giá bán chưa cao và cạnh tranh quốc tế gay gắt, ngành vẫn duy trì sản xuất ổn định và tăng trưởng xuất khẩu hai chữ số.

Doanh nghiệp Việt ngày càng thích nghi với các yêu cầu mới về thuế quan, tiêu chuẩn môi trường và phát triển bền vững, đặc biệt tại Mỹ và châu Âu. Xu hướng tiêu dùng ưu tiên sản phẩm có trách nhiệm đang trở thành yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh.

Bước sang năm 2026, triển vọng thị trường được đánh giá tích cực hơn khi tôm dần trở thành nguồn thực phẩm phổ biến thay vì sản phẩm cao cấp, qua đó mở rộng nhu cầu tiêu dùng toàn cầu. Theo nhận định của ông Lực, cơ hội sẽ ngày càng lớn đối với những doanh nghiệp vận hành bài bản và đầu tư dài hạn.

Nếu ngành tôm chứng kiến sự thu hẹp khoảng cách cạnh tranh thì lĩnh vực cá tra lại nổi bật với sự thay đổi mạnh về hiệu quả kinh doanh.

Tâm điểm năm 2025 là màn bứt phá của Navico (ANV). Riêng quý IV, doanh nghiệp báo lãi gần 252 tỷ đồng, tăng gấp 42 lần cùng kỳ và lần đầu vượt Vĩnh Hoàn về lợi nhuận quý kể từ sau khủng hoảng tài chính 2008. Lũy kế cả năm, Navico đạt doanh thu gần 7.000 tỷ đồng, tăng 42%, lợi nhuận sau thuế tiệm cận 1.000 tỷ đồng, mức cao nhất lịch sử.

Kết quả này gắn liền với chiến lược tái cấu trúc vùng nuôi Bình Phú quy mô khoảng 600 ha, trong đó 70% công suất dành cho cá rô phi và 30% cho cá tra. Cá rô phi đóng góp khoảng 20% doanh thu và có biên lợi nhuận cao hơn cá tra từ 8 - 10%, tạo động lực cải thiện hiệu quả hoạt động.

Ngoài ra, việc tự chủ hoàn toàn thức ăn và nguồn nguyên liệu giúp doanh nghiệp giảm phụ thuộc biến động bên ngoài và đáp ứng tiêu chuẩn khắt khe của thị trường Mỹ và EU. Việc cùng hưởng mức thuế chống bán phá giá 0% tại Mỹ cũng mở ra cơ hội cạnh tranh trực tiếp với doanh nghiệp dẫn đầu.

Dù vậy, xét cả năm, Vĩnh Hoàn vẫn duy trì vị thế đầu ngành với doanh thu hơn 12.000 tỷ đồng và lợi nhuận đạt 1.451 tỷ đồng, cho thấy cuộc cạnh tranh mới đang hình thành nhưng chưa tạo ra sự thay thế hoàn toàn.

Theo lãnh đạo Cục Thủy sản và Kiểm ngư, ngành cá tra vẫn đối mặt thách thức lớn về con giống khi tỷ lệ sống giai đoạn ương còn thấp. Tuy nhiên, các chương trình chọn tạo giống đã giúp cải thiện tỷ lệ sống từ dưới 10% lên khoảng 30 - 40%, tạo nền tảng cho phát triển bền vững.

Song song đó, việc tăng cường liên kết chuỗi từ con giống đến chế biến được xem là chìa khóa giúp bảo đảm truy xuất nguồn gốc, ổn định sản lượng và mở rộng thị trường mới. Việc đổi mới công thức thức ăn nhằm giảm phát thải cũng góp phần nâng cao hiệu quả sản xuất và đáp ứng yêu cầu môi trường ngày càng khắt khe.

Đánh giá chung, tôm và cá tra tiếp tục là hai trụ cột xuất khẩu, giúp ngành thủy sản duy trì vị thế trên thị trường quốc tế. Con số 11,3 tỷ USD không chỉ là kết quả tăng trưởng mà còn được xem như một “ngưỡng mới” của ngành trong bối cảnh phải đối mặt hàng loạt rào cản thương mại và kỹ thuật.

Năm 2025 vì vậy không đơn thuần là năm phục hồi, mà là năm tái định hình trật tự cạnh tranh. Đằng sau mức tăng trưởng hai chữ số là sự phân hóa chiến lược: doanh nghiệp giữ vững quy mô, doanh nghiệp tái cấu trúc để bứt tốc. Chính sự chuyển động này nhiều khả năng sẽ định hình diện mạo ngành thủy sản Việt Nam trong những năm tới.