Nhà ở xã hội trước đòi hỏi giảm phát thải từ khâu thiết kế

Giảm phát thải đối với nhà ở xã hội không nhất thiết làm tăng chi phí - Ảnh minh họa

Không “cộng thêm” công nghệ xanh

Phát triển nhà ở xã hội đang đứng trước đa mục tiêu: tăng nhanh nguồn cung, bảo đảm khả năng tiếp cận của người dân, đồng thời nâng chất lượng công trình và giảm tiêu thụ năng lượng, phát thải trong suốt vòng đời sử dụng.

Ông Hà Quang Hưng, Phó Cục trưởng Cục Quản lý nhà và thị trường bất động sản (Bộ Xây dựng) nhấn mạnh, yêu cầu tiết kiệm năng lượng, giảm phát thải cần được lồng ghép ngay từ khâu chuẩn bị và triển khai dự án nhà ở xã hội.

Theo ông Hưng, mục tiêu này cần song hành với yêu cầu tăng nguồn cung và nâng cao chất lượng công trình, thay vì được xem như một lớp tiêu chí bổ sung sau khi dự án đã hình thành.

Ở góc độ kiến trúc, KTS. Đỗ Xuân Thủy, Chủ tịch Hội Kiến trúc sư tỉnh Bắc Ninh cho rằng, giảm phát thải trong nhà ở xã hội phải đặt trong mối quan hệ chặt chẽ với bài toán kinh tế. Muốn đồng thời giảm chi phí xây dựng và vận hành, thiết kế cần lựa chọn hướng nhà hợp lý, hạn chế diện tích kính không cần thiết, tăng khả năng che nắng và thông gió tự nhiên, tận dụng ánh sáng ban ngày, bố trí cây xanh phù hợp và sử dụng vật liệu bền, dễ bảo trì.

Đối với vật liệu xây dựng, ông Thủy cho rằng ưu tiên sản phẩm được sản xuất tại địa phương và trong khu vực có thể góp phần giảm quãng đường vận chuyển, đồng thời thuận lợi hơn cho công tác bảo trì, sửa chữa và thay thế trong quá trình sử dụng. Vì vậy, lựa chọn vật liệu không chỉ liên quan đến giá mua ban đầu mà còn phải tính đến độ bền và chi phí trong vòng đời công trình.

KTS. Đỗ Xuân Thủy cũng lưu ý, cần hạn chế những cấu tạo hoàn thiện quá phức tạp, nhanh xuống cấp và phải thay thế nhiều lần trong vòng đời công trình. Bên cạnh phát thải trong quá trình vận hành, cần từng bước quan tâm đến các-bon hàm chứa trong vật liệu và quá trình xây dựng.

Theo ông Thủy, một khu nhà ở xã hội tốt không chỉ đáp ứng yêu cầu về diện tích và giá thành mà cần giải quyết đồng thời 4 lớp bài toán gồm khí hậu, công trình, đô thị và bản sắc. Trong đó, yếu tố khí hậu cần được tính toán ngay từ quy hoạch và tổ chức không gian. Hướng nhà, khoảng thoáng, mật độ xây dựng, tầng cao, cây xanh và các tiện ích chung ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng thông gió, chiếu sáng tự nhiên và mức tiêu thụ năng lượng của công trình.

Điểm đáng chú ý là yêu cầu giảm phát thải không nhất thiết đồng nghĩa với tăng chi phí đầu tư nếu được xử lý từ giai đoạn đầu. Một hướng nhà phù hợp, khoảng thoáng hợp lý hay giải pháp che nắng có thể được quyết định trong đồ án mà không cần bổ sung thiết bị phức tạp. Ngược lại, nếu chỉ xem xét các yếu tố này sau khi công trình hoàn thiện, khả năng điều chỉnh sẽ hạn chế và chi phí có thể cao hơn.

Từ góc độ nghề nghiệp, KTS. Đỗ Xuân Thủy cho rằng kiến trúc sư cần được tham gia từ sớm, ngay trong quá trình quy hoạch và chuẩn bị dự án, thay vì chỉ tham gia ở giai đoạn hoàn thiện hình thức kiến trúc. Sự tham gia này giúp cân bằng giữa mật độ, tầng cao, khoảng thoáng, tiện ích, giải pháp kiến trúc và chi phí.

Cách tiếp cận trên cho thấy giảm phát thải trong nhà ở xã hội không chỉ là câu chuyện của thiết bị hay vật liệu xanh, mà cần được tích hợp vào toàn bộ quá trình hình thành dự án, từ quy hoạch, thiết kế, lựa chọn vật liệu đến thi công, vận hành và bảo trì.

Chuẩn hóa để dễ áp dụng

Ông Nguyễn Hữu Tiến, Phó Vụ trưởng Vụ Khoa học công nghệ, môi trường và vật liệu xây dựng (Bộ Xây dựng) cho biết, mục tiêu phát thải các-bon thấp cần được lượng hóa bằng dữ liệu và tích hợp xuyên suốt vòng đời công trình. Bộ Xây dựng đang triển khai xây dựng các quy chuẩn, tiêu chuẩn và hướng dẫn thiết kế, dự kiến ban hành trong năm 2026 và 2027.

Theo TS. Nguyễn Hồng Hải, Viện trưởng Viện Khoa học công nghệ xây dựng - Bộ Xây dựng, nhà ở xã hội phát thải các-bon thấp không bắt đầu từ việc “cộng thêm” công nghệ xanh mà bắt đầu từ việc thiết kế đúng, chuẩn hóa đúng và kiểm chứng đúng.

Theo ông Hải, khung tiêu chí nhà ở xã hội các-bon thấp cần được tổ chức theo hướng có các tầng yêu cầu, giúp triển khai linh hoạt và tránh biến mục tiêu xanh thành gánh nặng thủ tục. Trước hết, tuân thủ bắt buộc là đáp ứng đầy đủ các quy chuẩn Việt Nam hiện hành về quy hoạch, nhà chung cư, phòng cháy - chữa cháy, hạ tầng, năng lượng, tiếp cận và vật liệu. Trên nền tảng đó, có thể khuyến khích nâng cao bằng cách tối ưu thiết kế thụ động, vỏ công trình, chiếu sáng, thông gió, chất lượng không khí trong nhà, nước, chất thải và vật liệu phát thải thấp.

Bên cạnh đó, cần thí điểm theo hướng tính các-bon vòng đời, đo chất lượng không khí trong nhà sau bàn giao và giám sát chi phí vận hành. Đây là cơ sở để đánh giá hiệu quả thực tế trước khi áp dụng rộng rãi.

TS. Nguyễn Hồng Hải đưa ra ba hướng hành động để phát triển nhà ở xã hội nhanh, chất lượng và phát thải thấp. Thứ nhất, xây dựng bộ tiêu chí kỹ thuật nhà ở xã hội các-bon thấp dựa trên QCVN/TCVN hiện hành, chuyển thành danh sách kiểm tra thiết kế và kiểm chứng dễ áp dụng. Thứ hai, tích hợp chất lượng không khí trong nhà, đưa TCVN 13521, TCVN 5687 và TCVN 10736 vào hướng dẫn thiết kế, nghiệm thu và vận hành. Thứ ba, thí điểm - đo lường - chuẩn hóa bằng việc lựa chọn dự án mẫu để đo năng lượng, chất lượng không khí trong nhà, phát thải vật liệu và chi phí vận hành trước khi nhân rộng.

Như vậy, giảm phát thải trong nhà ở xã hội cần được tích hợp ngay từ quy hoạch, thiết kế đến vận hành, thay vì trở thành yêu cầu bổ sung sau cùng. Khi được chuẩn hóa và kiểm chứng bằng dữ liệu, các giải pháp tiết kiệm năng lượng, vật liệu bền và thiết kế phù hợp có thể nâng chất lượng công trình mà vẫn bảo đảm mục tiêu kiểm soát chi phí.