Sự bùng nổ AI và bình đẳng giới nơi công sở

Bà Trần Thị Nguyệt Oanh, Giám đốc quản lý nguồn nhân lực, HSBC Việt Nam

Khoảng trống còn đó

Chúng ta đang đứng trước một bước ngoặt mà ở đó AI đã và đang định hình lại cách chúng ta sống và làm việc. Số liệu thống kê tung hô câu chuyện AI giúp cải thiện hiệu suất ra sao, nhưng là một phụ nữ, tôi lại nhìn thấy một khía cạnh khác: sự bất bình đẳng giới thể hiện qua những vị trí phụ nữ thường nắm giữ lại dễ bị ảnh hưởng bởi tự động hóa nhất. Vì vậy, tôi muốn bỏ sang một bên tất cả những điều sáo rỗng để chia sẻ chân thành về việc làm sao chúng ta có thể đảm bảo rằng tiến bộ trong công nghệ không trở thành một bước lùi đối với phụ nữ.

Báo cáo Chỉ số Khoảng cách Giới Toàn cầu năm 2025 của World Economic Forum có một con số đáng chú ý: Với tốc độ hiện tại, để đạt được bình đẳng giới toàn cầu sẽ cần tới 123 năm (tương đương năm thế hệ). Đó là một thực tế đáng suy ngẫm, nhưng chúng ta vẫn còn một cơ hội lớn trước mắt. Trong bối cảnh AI đang thay đổi cách chúng ta làm việc, mở ra thêm khoảng 78 triệu việc làm mới vào năm 2030, chúng ta vẫn có cơ hội lựa chọn. Nếu chúng ta chủ động hướng tới công bằng, chúng ta có thể dùng công nghệ để xây dựng một môi trường làm việc thực sự mang tính hòa nhập. Tuy nhiên, nếu không cẩn trọng trong cách triển khai, chúng ta có thể vô tình khiến tình trạng bất bình đẳng trầm trọng hơn hiện tại.

Nghiên cứu mới của NINEby9, một tổ chức phi lợi nhuận chuyên về bình đẳng giới, cảnh báo rằng mặc dù AI thúc đẩy năng suất và đổi mới cách làm việc, tỷ lệ sử dụng AI ở nam và nữ mỗi giới một khác và điều đó có thể khiến tình trạng bất bình đẳng trầm trọng hơn nếu các doanh nghiệp không sớm hành động nhằm đảm bảo phụ nữ không bị bỏ lại phía sau. Điều này đồng nghĩa doanh nghiệp cần chủ động trao cho phụ nữ những công việc mới liên quan đến AI và đảm bảo họ có thể tiếp cận các chương trình đào tạo bổ sung kỹ năng cần thiết để phát triển trong kỷ nguyên mới giống như các đồng nghiệp nam giới.

Hiện tại, nữ giới trên toàn thế giới nắm giữ chưa tới một phần ba các vị trí liên quan tới AI. Đồng thời, nhiều vị trí mang tính hành chính, hỗ trợ vốn thường do nữ giới đảm nhiệm lại chính là những công việc bị ảnh hưởng bởi xu hướng tự động hóa nhờ AI nhất. Vì vậy, mặc dù có những lợi ích về hiệu suất, áp lực của sự thay đổi này đối với nam và nữ trong lực lượng lao động lại không hoàn toàn giống nhau. Có thể nói, đây là một thay đổi không bình đẳng mà chúng ta cần hết sức lưu tâm.

Sự mất cân bằng này có thể mang đến nhiều hệ quả lâu dài: việc phụ nữ không được đảm nhận những vai trò liên quan đến công nghệ có nhiều cơ hội phát triển có nguy cơ làm gia tăng khoảng cách về thu nhập và đóng lại cánh cửa dẫn đến các vị trí lãnh đạo trong các ngành công nghệ.

Thêm nữa, với việc AI ngày càng ảnh hưởng nhiều hơn đến các quyết định tuyển dụng, đánh giá kết quả công việc, tài chính và y tế, sự vắng bóng của phụ nữ trong các vị trí thiết kế và giám sát thường gia tăng rủi ro thiên vị ngoài ý muốn. Việc đảm bảo hòa nhập giới trong AI không chỉ đơn thuần là vấn đề bình đẳng giới nơi công sở, mà còn là yếu tố cơ bản để tạo dựng lòng tin cũng như sự chính trực cho cả hệ thống. Nếu các doanh nghiệp không sớm hành động, họ sẽ bỏ lỡ cơ hội thúc đẩy năng suất và khiến tình trạng bất bình đẳng càng trầm trọng hơn.

Nhóm nữ giới Gen Z là đối tượng bị ảnh hưởng nhiều nhất. Các vị trí khi mới đi làm thường xoay quanh việc phối hợp, hỗ trợ và công việc hành chính đơn giản, song đây cũng chính là những vị trí dễ bị tự động hóa nhất. Đây là những công việc giúp người lao động xây dựng kỹ năng, tạo lập sự tự tin và tìm kiếm mentor (người cố vấn) nên nếu AI lấy đi những công việc đó thì sự nghiệp của phụ nữ không có cơ hội để nảy mầm chứ đừng nói đến đơm hoa kết trái.

Tình trạng “rò rỉ đường ống”

Càng ít phụ nữ gia nhập lực lượng lao động trong lĩnh vực STEM (khoa học, công nghệ, kỹ thuật, toán học), số lượng nữ giới thăng tiến lên các ví trị lãnh đạo trong lĩnh vực công nghệ lại càng giảm. Theo World Economic Forum, năm 2024, phụ nữ nắm 24,4% vị trí quản lý trên toàn cầu và chỉ 12,2% vị trí lãnh đạo cấp cao (C-suite) trong lĩnh vực liên quan đến STEM như công nghệ và chuyển đổi số. Đây là minh chứng cho thấy tình trạng “rò rỉ đường ống” (leaky pipeline) bởi không nhiều phụ nữ có cơ hội đi tiếp lên vị trí lãnh đạo trên cao.

Nghiên cứu trước đây cũng cho thấy sự mất cân bằng giới tính trong ban lãnh đạo thường bắt nguồn từ chính những bước đầu trong sự nghiệp của người phụ nữ. Theo McKinsey, tỷ lệ nữ giới thăng tiến từ vị trí nhân viên lên vị trí quản lý đầu tiên thường khá ít. Vấn đề này thường được gọi là “bậc thang đứt gãy” trong nấc thang sự nghiệp.

Trở ngại này vốn đã tồn tại trong một thời gian, giờ đây lại thêm những thay đổi dưới ảnh hưởng của AI, tạo ra một xu hướng mới rất đáng lo ngại: số lượng nữ thăng tiến lên những vị trí giàu tiềm năng mà AI đang thúc đẩy ít hơn hẳn nam giới.

Thu hẹp khoảng cách

Với các tổ chức, đây không chỉ đơn thuần là một vấn đề về đa dạng giới trong lực lượng lao động, đây là một rủi ro trực diện liên quan đến lớp tài năng kế cận và năng suất lao động chung. Việc đảm bảo cơ hội tiếp cận công bằng đến các lợi ích mà AI mang lại rất quan trọng để đạt được bình đẳng giới và nắm bắt cơ hội cải thiện hiệu suất.

Để giải quyết những thách thức này đòi hỏi một kế hoạch có tổ chức và tính chủ động cao. Các công ty cần công khai giám sát tỷ lệ tham gia của nữ trong các vị trí và chương trình đào tạo liên quan đến AI, nơi sự bất bình đẳng có khả năng xuất hiện. Cần có hoạt động đào tạo nâng cấp kỹ năng riêng cho nhóm nhân viên làm những công việc dễ bị ảnh hưởng bởi tự động hóa, hỗ trợ họ chuyển đổi sang lĩnh vực liên quan đến số hóa. Ngoài ra, cần có lộ trình thay đổi công việc rõ ràng để đảm bảo nhân viên hiện hữu có thể nắm bắt cơ hội mới thay vì ưu tiên tuyển dụng ứng viên bên ngoài. Quan trọng hơn cả, các doanh nghiệp cần đặt ra mục tiêu rõ ràng, định lượng cụ thể về tỷ lệ nữ giới tham gia các hoạt động đào tạo, cơ hội nghề nghiệp và phát triển cho những vị trí mới liên quan đến AI.

Hiện tại, tỷ lệ nữ nắm giữ các vai trò liên quan đến AI đang giảm trong khi những vị trí đó chính là con đường quan trọng dẫn đến những vị trí lãnh đạo trong tương lai. Nếu chúng ta không hành động khẩn trương, sự bất bình đẳng này sẽ trở thành “căn bệnh mãn tính” mà ở đó, nam giới là người kiến tạo tương lai còn phụ nữ mắc kẹt trong những vị trí dễ bị ảnh hưởng, không có đường thăng tiến. Tựu trung lại, đây là rào cản mang tính hệ thống cản trở phụ nữ chứ không phải vì họ thiếu tham vọng hay tài năng.

Các tổ chức cần coi tỷ lệ bình đẳng giới trong AI là một chỉ số về hiệu suất chiến lược. Điều quan trọng là phải đánh giá tình hình nam nữ tham gia vào các dự án và chương trình đào tạo kỹ năng, đồng thời phát triển lộ trình thăng tiến cho phụ nữ cũng như tạo điều kiện linh hoạt cho họ. Điều này giúp quá trình chuyển đổi ứng dụng AI sẽ trở nên công bằng và bền bỉ hơn.

Một trở ngại lớn cho sự tham gia bình đẳng trong lực lượng lao động còn bắt nguồn từ sự khác biệt giữa các nam và nữ tiếp cận công nghệ AI. Theo NINEby9, 59% phụ nữ chờ có chính sách chính thức từ doanh nghiệp mới bắt đầu sử dụng công nghệ AI. Tuy nhiên, ở môi trường công sở hiện đại thì phần thưởng lại thường dành cho những ai tiên phong thử nghiệm hơn là người ưu tiên sự chính xác.

Những tổ chức tập trung chủ yếu vào triển khai AI nhanh, dễ thấy thường không coi trọng những hành vi cẩn trọng hướng tới sử dụng công nghệ có trách nhiệm và hiệu quả. Phụ nữ ứng dụng AI thường tập trung vào sự chính xác, chỉn chu, cần mẫn nhưng đóng góp của họ lại ít ai để ý khiến họ “lép vế” hơn nam giới và cản trở thăng tiến trong sự nghiệp. Để vượt qua lực cản nội tại đó, phụ nữ cần chủ động tìm kiếm và tham gia vào các dự án, hoạt động cho phép họ thử nghiệm, học hỏi và thể hiện được bản thân.

Nói tóm lại, chúng ta đang đứng trước bước ngoặt mà các thế hệ phụ nữ trước đây không thể tưởng tượng ra: sự bùng nổ AI đang diễn ra nhanh chóng hơn dự đoán của chúng ta rất nhiều. Như vậy với các chị em phụ nữ, xin đừng chần chừ mà hãy là người tiên phong.

Đừng chờ đến khi chính sách hoàn thiện rồi mới bắt tay vào thử nghiệm với những công cụ mới mẻ này. Sự cần mẫn và tính chính xác là sở trường của các bạn, nhưng hãy thử một lần trải nghiệm “tiên phong”, như chủ động “xí chỗ” trong các dự án AI, đăng ký tham gia các khóa đào tạo về dữ liệu hay lên tiếng trong các cuộc họp xây dựng hệ thống. Các bạn có đủ tham vọng và năng lực, đừng để một “bậc thang gãy” hay một thuật toán mới cản bước chân mình.