Dữ liệu người dùng: Tài sản quý nhưng cũng là “điểm yếu” của doanh nghiệp

Nhiều doanh nghiệp chưa có quy trình rõ ràng khi khách hàng yêu cầu kiểm soát dữ liệu

Siết quản trị, củng cố niềm tin số

Ông Nguyễn Lâm Thanh, đại diện TikTok tại Việt Nam cho biết, thành công của nền tảng số ngày càng phụ thuộc vào niềm tin số, trong đó bảo vệ dữ liệu cá nhân giữ vai trò then chốt.

Theo ông Thanh, dữ liệu phải được sử dụng đúng mục đích, minh bạch và người dùng có quyền kiểm soát, kể cả rút lại sự đồng ý. Với doanh nghiệp nhỏ và vừa, bảo vệ dữ liệu trước hết là bài toán quản trị, không nhất thiết đòi hỏi đầu tư lớn. Doanh nghiệp cần hạn chế thu thập dữ liệu không cần thiết, quy định rõ việc sử dụng thông tin, nâng cao ý thức bảo mật và lựa chọn nhà cung cấp công nghệ phù hợp.

Từ góc độ pháp lý, luật sư Nhật Anh, Văn phòng Luật sư EP Legal cho rằng, nhiều doanh nghiệp còn khoảng trống trong toàn bộ vòng đời dữ liệu, từ thu thập, sử dụng, chia sẻ đến xử lý yêu cầu của khách hàng. Sai sót phổ biến là thu thập quá nhiều dữ liệu so với nhu cầu, như trình độ học vấn, tình trạng hôn nhân dù chưa xác định rõ mục đích. Dữ liệu càng lớn, trách nhiệm bảo quản và rủi ro lộ lọt càng cao.

Việc chia sẻ thông tin cho bên thứ 3 qua thương mại điện tử, ngân hàng, KOL... cũng cần được kiểm soát chặt chẽ. Trong khi đó, nhiều doanh nghiệp chưa có quy trình rõ ràng khi khách hàng yêu cầu chỉnh sửa, ngừng sử dụng hoặc kiểm soát dữ liệu.

Theo luật sư Nhật Anh, doanh nghiệp nên tập trung 3 giải pháp: sàng lọc dữ liệu cần thu thập; siết quy trình chia sẻ với bên thứ ba; xây dựng quy trình xử lý yêu cầu, khiếu nại và tranh chấp. Đây chủ yếu là bài toán quản trị, không nhất thiết đòi hỏi đầu tư lớn nhưng giúp doanh nghiệp giảm đáng kể rủi ro pháp lý.

Ông Bùi Thanh Thủy, Phó Chủ tịch Hiệp hội Người tiêu dùng Việt Nam nhận định, Việt Nam đang bắt kịp nhanh xu hướng quốc tế về bảo vệ dữ liệu cá nhân. Trong khoảng 3 năm, từ Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023, Việt Nam đã hình thành thêm luật chuyên ngành về bảo vệ dữ liệu cá nhân và các nghị định hướng dẫn, tạo cấu trúc pháp lý tương đối đầy đủ, tương đồng với một số nước phát triển và khung pháp lý ASEAN.

Tuy nhiên, hiệu quả của khung pháp lý phụ thuộc vào sự đồng hành của cơ quan quản lý, cộng đồng doanh nghiệp và người tiêu dùng. Khi doanh nghiệp chủ động tuân thủ, cơ quan chức năng tăng cường nguồn lực thực thi và người dùng nâng cao nhận thức, các quy định mới có điều kiện đi vào đời sống thực chất.

Từ dữ liệu cá nhân đến thách thức AI

Ông Thủy cho biết, các hành vi xâm phạm dữ liệu cá nhân ngày càng tinh vi, gắn với lừa đảo trên không gian mạng. Trong khi đó, sự phát triển của AI, Big Data và thuật toán cá nhân hóa đang mở ra một lớp thách thức mới. Luật sư Quyên cho rằng, những công nghệ này giúp nền tảng hiểu nhu cầu, sở thích và hành vi của người tiêu dùng để đưa ra sản phẩm, dịch vụ phù hợp hơn. Tuy nhiên, tiện ích càng lớn thì yêu cầu về minh bạch và bảo vệ quyền riêng tư càng cao.

Một vấn đề đáng chú ý là “hộp đen” thuật toán, khi người tiêu dùng, thậm chí cả doanh nghiệp vận hành hệ thống, không phải lúc nào cũng giải thích được vì sao AI đưa ra một gợi ý, mức giá hay quyết định nhất định. Hai người cùng tìm một sản phẩm hoặc vé máy bay giống nhau có thể nhìn thấy mức giá khác nhau do thuật toán dựa trên lịch sử dữ liệu hoặc thiết bị sử dụng.

Rủi ro khác là AI có thể suy đoán dữ liệu nhạy cảm từ những thông tin tưởng như vô hại. Lịch sử mua sắm chẳng hạn có thể được sử dụng để suy đoán về tình trạng sức khỏe của một người dù họ chưa trực tiếp cung cấp thông tin này.

Theo luật sư Quyên, trong 5 năm tới, tính minh bạch, khả năng giải trình của thuật toán và nguy cơ suy đoán dữ liệu nhạy cảm sẽ tiếp tục là những vấn đề đáng lưu ý. Khung pháp lý vì thế cần tiếp tục hoàn thiện để theo kịp tốc độ phát triển công nghệ.

Một hướng tiếp cận được đề xuất là xây dựng “nhãn dữ liệu”, tương tự nhãn dinh dưỡng trên thực phẩm, giúp người tiêu dùng dễ dàng biết dữ liệu nào được thu thập, dùng vào mục đích gì, có chuyển cho bên thứ ba hay không và cách từ chối hoặc xóa dữ liệu.

Ở góc độ rộng hơn, ông Nguyễn Lâm Thanh cho hay, AI đang trở thành động lực thúc đẩy kinh tế, thay đổi phương thức sống và nâng cao năng suất. Tuy nhiên, công nghệ cũng trao thêm công cụ cho các đối tượng xấu.

Vì vậy, xã hội cần chương trình nâng cao kỹ năng sống và kỹ năng AI, đồng thời đề cao đạo đức trong ứng dụng AI. Từ bình luận, chia sẻ đến tương tác trên môi trường số đều có thể tạo tác động xã hội. “AI kiểu gì cũng sẽ bùng nổ”, ông Thanh nhấn mạnh, đòi hỏi người dùng chủ động thích ứng.