Tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước đòi hỏi những thay đổi mạnh mẽ hơn

Tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước đang bước vào giai đoạn đòi hỏi những thay đổi mạnh mẽ hơn về thể chế và quản trị - Ảnh minh họa

Quản trị phải là trọng tâm của tái cơ cấu

Quá trình cơ cấu lại doanh nghiệp nhà nước thời gian qua vẫn đối mặt với nhiều rào cản, từ hiệu quả sử dụng vốn thấp đến những vướng mắc về pháp lý và sức hấp dẫn đầu tư chưa cao.

Ông Nguyễn Vũ Hoan, Thành viên HĐTV Tổng công ty Lương thực miền Bắc (VINAFOOD1) cho biết, doanh nghiệp đã triển khai đề án cơ cấu lại theo kế hoạch đến năm 2025 nhưng gặp không ít khó khăn.

Theo ông Hoan, ngành lương thực có biên lợi nhuận rất thấp, có thời điểm bán 1 kg gạo chỉ lãi khoảng 50 đồng. Trong khi đó, quy mô vốn của nhiều doanh nghiệp thành viên chỉ từ 5-10 tỷ đồng khiến việc thu hút nhà đầu tư gặp nhiều trở ngại.

Không chỉ khó khăn về hiệu quả kinh doanh, quá trình cơ cấu lại còn bị ảnh hưởng bởi các vướng mắc kéo dài liên quan đến đất đai và hồ sơ pháp lý, làm chậm việc định giá doanh nghiệp, xử lý tài sản cũng như triển khai thoái vốn.

"Hoạt động thoái vốn chưa đạt kỳ vọng khi nhiều phiên đấu giá doanh nghiệp trong lĩnh vực lương thực, muối và bao bì không có nhà đầu tư tham gia", ông Hoan cho biết.

Theo lãnh đạo VINAFOOD1, hệ thống chính sách hiện vẫn còn chồng chéo giữa các quy định về đất đai, đầu tư và quản lý vốn nhà nước, thường xuyên thay đổi, khiến tiến trình cơ cấu lại doanh nghiệp bị kéo dài.

Ở góc độ quản lý, ông Bùi Khắc Hiền, Phó Vụ trưởng Vụ Kế hoạch - Tài chính (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho rằng, điều quan trọng nhất của tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước là xác định đúng mục tiêu ưu tiên.

Theo ông Hiền, cần trả lời rõ câu hỏi: tái cơ cấu để cổ phần hóa, bán doanh nghiệp hay nâng cao năng lực quản trị. Nếu không giải quyết được bài toán quản trị thì việc cổ phần hóa đơn thuần cũng khó mang lại hiệu quả.

Bên cạnh đó, ông Hiền cũng chỉ ra một nghịch lý tồn tại nhiều năm qua là doanh nghiệp được giao vốn, đất đai và hạ tầng nhưng chưa thực sự được coi đó là tài sản để chủ động khai thác phục vụ hoạt động sản xuất, kinh doanh.

"Nhiều doanh nghiệp nắm trong tay hàng nghìn tỷ đồng nhưng không thể tăng trưởng vì họ không có quyền tự quyết, không được xoay xở trên những đồng vốn và tài sản đó", ông Hiền chia sẻ.

Theo ông Hiền, không thể yêu cầu doanh nghiệp tăng trưởng nếu cơ chế quản lý vẫn quá chặt, thiếu quyền tự chủ. Nếu coi đất đai và cơ sở hạ tầng là vốn thì doanh nghiệp phải được quyền khai thác, kinh doanh trên nguồn lực đó, thay vì chỉ được giao quản lý, vận hành.

Ông Hiền cũng cho rằng cần làm rõ mô hình quản lý trong thời gian tới, xác định rõ vai trò của các bộ, ngành trong tư cách chủ sở hữu hay cơ quan quản lý, tránh chồng chéo về trách nhiệm.

Trao quyền để doanh nghiệp bứt phá

Theo ông Doãn Thanh Tuấn, Phó Cục trưởng Cục Phát triển doanh nghiệp nhà nước (Bộ Tài chính), tiến độ tái cơ cấu chậm không chỉ do quy định pháp luật mà còn xuất phát từ năng lực tổ chức thực hiện.

Một trong những nguyên nhân chủ quan là tâm lý e ngại, sợ sai của đội ngũ thực thi. Việc còn nhiều tầng nấc quản lý, chưa phân cấp mạnh khiến nhiều cán bộ lựa chọn phương án xin ý kiến nhiều cấp thay vì chủ động quyết định theo thẩm quyền. Điều này không chỉ kéo dài thời gian xử lý công việc mà còn làm doanh nghiệp bỏ lỡ nhiều cơ hội phát triển.

Để tháo gỡ, Bộ Tài chính xác định ba nhóm giải pháp trọng tâm trong thời gian tới. Thứ nhất, thiết lập cơ chế bảo vệ người thực thi khi họ làm đúng quy định, đúng quy trình, công khai, minh bạch và không vụ lợi.

Theo ông Tuấn, Bộ Công an đang chủ trì xây dựng dự thảo Nghị quyết của Quốc hội về cơ chế, chính sách đặc thù xử lý các hành vi vi phạm pháp luật liên quan đến kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân và hoạt động khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số. Khi nghị quyết được ban hành sẽ tạo cơ sở pháp lý quan trọng để bảo vệ những cán bộ dám nghĩ, dám làm.

Thứ hai, tiếp tục đơn giản hóa và thống nhất khung pháp lý về tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước, đặc biệt trong công tác định giá tài sản.

Thứ ba, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền gắn với cơ chế hậu kiểm thay vì yêu cầu xin ý kiến nhiều cấp trước khi thực hiện.

Song song với đó, Bộ Tài chính đã trình Thủ tướng Chính phủ dự thảo quyết định về tiêu chí phân loại doanh nghiệp nhà nước để thực hiện cơ cấu lại vốn nhà nước tại doanh nghiệp, đồng thời xây dựng nhiều thông tư hướng dẫn nhằm hoàn thiện hành lang pháp lý.

Ở góc độ lập pháp, ông Phan Đức Hiếu, Đại biểu Quốc hội khóa XVI, Ủy ban Kinh tế - Tài chính của Quốc hội cho rằng, trước hết cần xử lý dứt điểm các tồn đọng về tài chính, nghĩa vụ pháp lý và đất đai - những "điểm nghẽn" kéo dài nhiều năm trong quá trình cổ phần hóa.

Theo ông Hiếu, nhiều doanh nghiệp vẫn tồn tại tình trạng vốn điều lệ chỉ ghi trên giấy tờ nhưng chưa được cấp đủ vốn thực tế; phương án sử dụng đất chưa rõ ràng; nhiều tài sản, dự án chưa xác định đầy đủ giá trị khi chuyển giao.

Bên cạnh đó, ông Nguyễn Vũ Hoan kiến nghị tiếp tục hoàn thiện pháp luật về quản lý vốn nhà nước; đa dạng hóa phương thức thoái vốn; tăng cường phân cấp gắn với hậu kiểm; đồng thời xây dựng bộ tiêu chí đánh giá doanh nghiệp nhà nước dựa trên hiệu quả sử dụng vốn, đổi mới sáng tạo và đóng góp cho tăng trưởng, thay vì chỉ dựa vào lợi nhuận ngắn hạn.

Theo ông Phan Đức Hiếu, quá trình bán vốn nhà nước cũng cần chuyển mạnh sang cơ chế thị trường. Việc thoái vốn không nên thực hiện theo kế hoạch hành chính cứng mà cần căn cứ vào nhu cầu thị trường, bởi nhà đầu tư quan tâm nhiều hơn đến triển vọng phát triển của doanh nghiệp thay vì chỉ giá trị tài sản.