Tái định vị ngành cà phê Việt: Từ “vựa nguyên liệu” đến trung tâm giá trị toàn cầu

Trong nhiều năm, ngành cà phê Việt Nam vẫn chủ yếu xuất khẩu thô

“Nút thắt” thông tin và vị thế yếu của người trồng cà phê

Đằng sau tham vọng này là một cách tiếp cận mới: lấy công nghệ số và dữ liệu làm nền tảng để tái cấu trúc chuỗi giá trị cà phê, vốn lâu nay tồn tại nhiều bất cập, đặc biệt là tình trạng bất đối xứng thông tin.

Trong nhiều năm, Việt Nam luôn nằm trong nhóm các quốc gia xuất khẩu cà phê hàng đầu thế giới. Tuy nhiên, nghịch lý là giá trị gia tăng mà ngành mang lại vẫn còn hạn chế. Phần lớn cà phê xuất khẩu dưới dạng thô, trong khi lợi nhuận cao nhất lại nằm ở các khâu chế biến sâu, thương mại và xây dựng thương hiệu.

Theo đại diện công ty CP Intimex Buôn Ma Thuật, điểm yếu lớn nhất của ngành hiện nay không chỉ nằm ở công nghệ hay vốn, mà chính là sự thiếu minh bạch và thiếu cân bằng về thông tin. Người nông dân gần như không có dữ liệu về thị trường. Họ bán theo giá thu mua tại thời điểm đó, nhưng không biết xu hướng dài hạn ra sao, nhu cầu thị trường thế nào. Trong khi đó, các nhà mua quốc tế lại nắm rất rõ những thông tin này.

Hệ quả là người trồng cà phê thường rơi vào thế bị động trước biến động giá. Khi giá tăng, họ bán ra nhanh để chốt lời; khi giá giảm, lại thiếu cơ sở để quyết định giữ hàng hay chuyển đổi sản xuất. Điều này khiến chuỗi giá trị cà phê Việt Nam thiếu tính bền vững và khó nâng cấp.

Trong bối cảnh đó, GCA đưa ra khái niệm “công dân cà phê” (Coffee Citizens) là mô hình mạng lưới số hóa kết nối tất cả các chủ thể trong chuỗi giá trị. Đây được xem là điểm nhấn quan trọng, mở ra hướng đi mới cho ngành.

Theo mô hình này, mỗi tác nhân từ nông dân, hợp tác xã, doanh nghiệp chế biến đến người tiêu dùng đều tham gia vào một hệ sinh thái dữ liệu chung. Mọi thông tin về sản phẩm, từ quy trình canh tác, thu hoạch đến chế biến và phân phối, đều được số hóa và minh bạch hóa.

Bà Lê Hoàng Diệp Thảo, CEO King Coffee nhận định, điểm cốt lõi của mô hình này là xóa bỏ khoảng cách thông tin. Khi dữ liệu được chia sẻ minh bạch, người nông dân không còn là mắt xích yếu nhất, mà có thể tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị.

Thực tế, việc kết nối một nông hộ tại Đắk Lắk với người tiêu dùng tại New York trong cùng một hệ thống thông tin không chỉ mang ý nghĩa biểu tượng. Nó cho phép người tiêu dùng truy xuất nguồn gốc sản phẩm một cách rõ ràng, đồng thời tạo cơ hội để nông dân kể câu chuyện về sản phẩm của mình là yếu tố ngày càng quan trọng trong thương mại nông sản hiện đại.

Doanh nghiệp kỳ vọng nâng cao giá trị và thương hiệu

Từ góc độ doanh nghiệp, sáng kiến GCA được kỳ vọng sẽ tạo ra bước chuyển trong việc nâng cao giá trị hạt cà phê Việt Nam.

Khi sản phẩm được số hóa và minh bạch hóa thông tin, khả năng tham gia vào các phân khúc cao cấp như cà phê đặc sản hay cà phê bền vững sẽ tăng lên đáng kể. Khách hàng quốc tế hiện không chỉ quan tâm đến chất lượng, mà còn quan tâm đến câu chuyện phía sau sản phẩm từ môi trường, xã hội đến trách nhiệm của nhà sản xuất, Bà Lê Hoàng Diệp Thảo cho biết thêm.

Khi sản phẩm được số hóa và minh bạch hóa thông tin, khả năng tham gia vào các phân khúc cao cấp là rất nhiều tiềm năng

Ngoài ra, việc xây dựng một hệ sinh thái cà phê hoàn chỉnh cũng mở ra cơ hội phát triển các ngành liên quan như du lịch, văn hóa và dịch vụ. Tây Nguyên, với lợi thế về cảnh quan và bản sắc văn hóa, hoàn toàn có thể trở thành điểm đến của du lịch cà phê tương tự như cách một số quốc gia đã làm với rượu vang hay trà.

Dù tiềm năng lớn, việc hiện thực hóa mô hình “công dân cà phê” không phải là điều dễ dàng. Thách thức đầu tiên là hạ tầng công nghệ và khả năng tiếp cận của người nông dân. Phần lớn nông hộ cà phê tại Việt Nam vẫn sản xuất nhỏ lẻ, hạn chế về kỹ năng số. Nếu không có sự hỗ trợ từ doanh nghiệp và Nhà nước, việc tham gia vào hệ sinh thái số sẽ gặp nhiều khó khăn.

Bên cạnh đó, vấn đề chuẩn hóa và xác thực dữ liệu cũng đặt ra yêu cầu cao. Một hệ thống toàn cầu cần có các tiêu chuẩn chung để đảm bảo tính tin cậy, tránh tình trạng thông tin thiếu nhất quán hoặc bị sai lệch.

Tuy nhiên, công nghệ chỉ là công cụ. Điều quan trọng là phải xây dựng được cơ chế vận hành và niềm tin giữa các bên tham gia. Nếu không, hệ thống sẽ khó phát huy hiệu quả.

Dù còn nhiều thách thức, việc ra đời GCA và mô hình “công dân cà phê” cho thấy ngành cà phê Việt Nam đang đứng trước cơ hội tái định vị mạnh mẽ. Thay vì tiếp tục cạnh tranh bằng sản lượng và giá rẻ, ngành có thể chuyển sang cạnh tranh bằng chất lượng, minh bạch và giá trị gia tăng. Đây cũng là xu hướng chung của thị trường nông sản toàn cầu trong bối cảnh người tiêu dùng ngày càng quan tâm đến yếu tố bền vững và trách nhiệm xã hội.