Từ hợp tác mùa vụ đến chiến lược dài hạn cho hợp tác xã

Liên kết hợp tác xã - doanh nghiệp còn nhiều điểm nghẽn, đòi hỏi hoàn thiện thể chế

Liên kết cộng sinh

Theo bà Vân, liên kết giữa HTX và khu vực kinh tế tư nhân vì thế không chỉ là lựa chọn, mà là xu thế tất yếu. Trong đó, HTX đóng vai trò tổ chức sản xuất, tạo vùng nguyên liệu ổn định, phát huy sức mạnh cộng đồng từ các hộ nhỏ lẻ. Ngược lại, khu vực tư nhân cung cấp công nghệ, năng lực quản trị, nguồn vốn và khả năng tiếp cận thị trường.

Đồng quan điểm, ông Đỗ Mạnh Khởi - Phó Cục trưởng Cục Phát triển doanh nghiệp tư nhân và Kinh tế tập thể, Bộ Tài chính cho rằng mối quan hệ này mang tính cộng sinh rõ nét. Với HTX, liên kết giúp mở rộng dịch vụ, tăng nguồn thu, nâng cao năng lực quản trị và củng cố vai trò đại diện cho nông dân. Với doanh nghiệp, HTX giúp kiểm soát chất lượng từ gốc, giảm chi phí và bảo đảm nguồn cung ổn định.

Từ góc nhìn thực tiễn, ông Lưu Văn Diễn, Chủ tịch HĐQT HTX Cơ giới - Xây dựng Vĩnh Thái (Khánh Hòa) cho rằng, HTX không thể đứng ngoài xu hướng hình thành hệ sinh thái kinh doanh hiện đại theo tinh thần Nghị quyết 68. Tuy nhiên, điểm nghẽn lớn hiện nay nằm ở cơ chế liên kết còn lỏng lẻo. Nhiều hợp đồng giữa HTX và doanh nghiệp chủ yếu mang tính ngắn hạn, dựa trên thỏa thuận dân sự đơn giản. Khi thị trường biến động, cơ chế xử lý tranh chấp kéo dài, chi phí pháp lý lớn, trong khi HTX thường ở vị thế yếu hơn về nguồn lực và khả năng bảo vệ quyền lợi. Điều này khiến tâm lý e ngại khi ký kết hợp đồng dài hạn vẫn phổ biến.

Không chỉ vậy, biến động giá cả thị trường cũng là yếu tố khiến liên kết dễ bị đứt gãy. Trong một số trường hợp, khi giá thay đổi, cả HTX và doanh nghiệp đều chịu áp lực điều chỉnh cam kết ban đầu. Nếu thiếu cơ chế ràng buộc và chia sẻ rủi ro rõ ràng, liên kết không chỉ thiệt hại về kinh tế mà còn làm suy giảm niềm tin giữa các bên.

Bà Vũ Thị Lệ Thủy, Giám đốc HTX 3T Nông sản Cao Phong (Phú Thọ) chỉ ra một thực tế đáng chú ý: liên kết hiện nay thường được hiểu đơn giản là “bao tiêu sản phẩm”. Tuy nhiên, theo kinh nghiệm của HTX, đây chỉ là điểm khởi đầu và chưa đủ để tạo ra sự bền vững.

“Điều HTX cần không chỉ là hợp đồng tiêu thụ, mà là cơ chế hợp tác dài hạn, có cam kết hai chiều”, bà Thủy nhấn mạnh.

Từ mua bán sang đồng đầu tư

Ông Lưu Văn Diễn cho rằng cần chuyển đổi tư duy liên kết: từ quan hệ “mua - bán” sang “đồng hành”, từ “bao tiêu” sang “đồng đầu tư”, và từ hợp tác mùa vụ sang hợp tác chiến lược dài hạn. Liên kết bền vững chỉ có thể hình thành khi các bên cùng chia sẻ rủi ro. Khi thị trường thuận lợi, các bên cùng hưởng lợi; khi khó khăn, cần cùng tìm giải pháp thay vì đơn phương chấm dứt hợp đồng.

Từ phía doanh nghiệp, ông Trần Mạnh Báo, Chủ tịch HĐQT Tập đoàn ThaiBinh Seed cho biết, chuỗi giá trị bền vững không thể dựa trên các giao dịch ngắn hạn. Mô hình “đồng đầu tư và đồng phát triển” được xem là hướng đi tất yếu. Doanh nghiệp không chỉ thu mua sản phẩm mà cần tham gia sâu vào quá trình nâng cấp HTX. Bên cạnh đó, doanh nghiệp có thể chuyển giao công nghệ, quy trình sản xuất, tiêu chuẩn chất lượng và hệ thống truy xuất nguồn gốc. Điều này không chỉ giúp HTX nâng chuẩn mà còn bảo đảm chất lượng đầu vào ổn định cho doanh nghiệp. Quan trọng hơn, hai bên cần thiết lập quan hệ đối tác chiến lược dài hạn.

Tuy nhiên, để tiến tới đồng đầu tư, HTX cũng phải đáp ứng những điều kiện nhất định như minh bạch tài chính, quản trị chuyên nghiệp, tuân thủ quy trình và sẵn sàng chia sẻ dữ liệu. Trong hệ sinh thái kinh tế tư nhân theo tinh thần Nghị quyết 68, HTX không còn là “bên yếu”, mà có thể trở thành đối tác chiến lược nếu đáp ứng được chuẩn mực thị trường.

Ở góc độ chính sách, GS.TS. Hoàng Văn Cường - Phó Chủ tịch Hội đồng chức danh Giáo sư Nhà nước cho rằng, một trong những điểm nghẽn hiện nay là thiếu các doanh nghiệp “đầu kéo”. Các doanh nghiệp bao tiêu chỉ đứng ở khâu cuối nên chưa đủ sức thúc đẩy năng lực sản xuất. Do đó, cần có chính sách mạnh mẽ để hình thành các doanh nghiệp dẫn dắt chuỗi giá trị. Theo ông, có thể thực hiện theo hai hướng: thu hút các doanh nghiệp lớn đã có tiềm lực tham gia liên kết; hoặc khuyến khích doanh nghiệp đầu tư sâu vào các khâu sản xuất của nông dân và HTX.

Bà Nguyễn Thị Hoàng Yến, Phó Cục trưởng Cục Kinh tế hợp tác và phát triển nông thôn (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) nhấn mạnh, vai trò của thể chế trong việc kết nối HTX với doanh nghiệp. Trọng tâm là hoàn thiện chính sách liên kết chuỗi giá trị, trong đó cần sửa đổi Nghị định số 98/2018/NĐ-CP theo hướng đơn giản hóa thủ tục, phân cấp mạnh cho địa phương và mở rộng phạm vi điều chỉnh để bao trùm đầy đủ các tác nhân trong hệ sinh thái. Song song đó, cần khắc phục tình trạng chính sách phân tán, thiếu tích hợp, xây dựng một hệ thống chính sách thống nhất, liên thông giữa sản xuất, thị trường, tài chính và khoa học công nghệ.