Điểm nghẽn logistics thuần Việt: Giữa những “ốc đảo” dữ liệu số và rào cản thủ tục

Cơn khát vốn xanh và những rào cản

Trong bối cảnh hiện nay, việc chuyển đổi xanh đã trở thành yếu tố bắt buộc mang tính sống còn đối với các doanh nghiệp logistics. Thế nhưng, hành trình xanh hóa này lại đang bị ngáng đường bởi một bài toán muôn thuở: nguồn vốn.

Ông Trần Ngọc Khánh, Tổng giám đốc Công ty cổ phần OPL Logistics trăn trở khi cho biết, đối mặt với áp lực khổng lồ từ sự biến động của nguồn nhiên liệu đầu vào trên thế giới, các doanh nghiệp vận tải sở hữu đội xe quy mô lớn như OPL buộc phải tìm đường tự cứu mình. Doanh nghiệp này đã chủ động đặt ra kế hoạch chuyển đổi mạnh mẽ, từ bỏ dần dầu Diesel truyền thống để chuyển sang sử dụng khí hóa lỏng (LNG) và thậm chí là xe điện.

Khát vọng là rất lớn, nhưng khi bắt tay vào thực thi, doanh nghiệp lập tức va phải “bức tường” thủ tục hành chính. Dù các bộ, ngành và địa phương đã có chủ trương, chính sách về nguồn vốn xanh, nhưng khi doanh nghiệp tiếp cận, họ lại rơi vào một “ma trận” không lối thoát. Kênh liên lạc đầu mối hiện nay vô cùng mờ nhạt, thủ tục đa phần chỉ dừng ở mức độ phân công chung chung cho một sở hoặc phòng ban nào đó mà chưa quy định rõ ràng ai là người chịu trách nhiệm chính.

Sự thiếu vắng một bộ quy chuẩn hay tiêu chí minh bạch để xác định “doanh nghiệp nào đáp ứng đủ điều kiện thì sẽ được hỗ trợ vốn trong thời điểm nào” đã khiến các doanh nghiệp logistics thuần Việt gặp khó khăn. Hậu quả là, trong lúc đang nỗ lực chuyển đổi xanh, các doanh nghiệp này vẫn phải cõng trên lưng mức lãi suất vay vốn ngân hàng thương mại. Sự chênh lệch về tiềm lực tài chính này vô hình trung làm suy giảm nghiêm trọng sức cạnh tranh của doanh nghiệp nội địa, khiến họ mất đi sự tự tin khi phải “so găng” trực tiếp với các tập đoàn logistics quốc tế có nguồn lực dồi dào đang rót vốn đầu tư mạnh mẽ tại Việt Nam.

Khi mỗi doanh nghiệp là một “hòn đảo”

Bên cạnh “nút thắt” về vốn, công nghệ đang là một điểm nghẽn sinh tử khác đe dọa trực tiếp đến sự liền mạch của chuỗi cung ứng. Logistics thông minh ngày nay đòi hỏi việc ứng dụng sâu rộng trí tuệ nhân tạo (AI) để đảm bảo dòng chảy dữ liệu được xuyên suốt, phục vụ cho một chuỗi cung ứng liền mạch, không đứt gãy của khách hàng.

Tuy nhiên, thực tế triển khai tại Việt Nam lại đang cho thấy một sự phân mảnh đáng báo động. Các doanh nghiệp logistics đang tự trang bị cho mình rất nhiều nền tảng (platform) phần mềm khác nhau. Tuy nhiên vì thiếu một “nhạc trưởng” định hướng, mỗi doanh nghiệp vô tình tự biến mình thành một “ốc đảo” dữ liệu, không thể giao tiếp và chia sẻ thông tin với các đối tác khác trong cùng một chuỗi cung ứng.

Từ góc độ thực tiễn vận hành, ông Trần Ngọc Khánh kiến nghị Bộ Công Thương cần sớm đặt ra một “tiêu chuẩn kỹ thuật số cơ bản” để các bộ phận, các công ty có thể kết nối lại với nhau. Chúng ta hoàn toàn có thể thiết lập một chuẩn giao tiếp mở (API) bám sát vào các nền tảng của Chính phủ số hoặc hệ thống của cơ quan hải quan ngành xuất nhập khẩu. Khi có bộ chuẩn này, phần mềm của các đơn vị sẽ có khả năng “bắt tay” với nhau, đảm bảo dữ liệu được đồng bộ và thông suốt.

Hơn thế nữa, công cuộc chuyển đổi số cần phải được thực hiện đồng bộ trên tất cả các “mặt trận”. Ông Khánh cũng nhấn mạnh yêu cầu các cơ quan chức năng (đặc biệt là hải quan) tại các trung tâm logistics cần phải mở cửa và áp dụng kỹ thuật số đồng loạt trên tất cả các cửa khẩu. Không thể chỉ tập trung số hóa ở các cửa khẩu trọng điểm như cảng biển lớn hay sân bay, mà bỏ ngỏ các cửa khẩu nhỏ, cửa khẩu quốc tế đường bộ ở ngay biên giới hay tại các trung tâm logistics nội địa. Chỉ khi dữ liệu được liên thông toàn diện, hiệu quả của hệ thống logistics thông minh mới thực sự được phát huy.

Chuẩn hóa dữ liệu dùng chung

Tiến sĩ Bùi Bá Nghiêm, chuyên viên cao cấp Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương) cho biết, hầu hết các doanh nghiệp logistics Việt Nam hiện nay đều là doanh nghiệp vừa và nhỏ. Do đó, việc họ gặp vô vàn khó khăn, hụt hơi trong năng lực về vốn và công nghệ giữa bối cảnh buộc phải chuyển đổi xanh, chuyển đổi số “đi vào thực chất” là điều hoàn toàn dễ hiểu.

Để tháo gỡ điểm nghẽn này, tư duy của cơ quan quản lý đã có sự thay đổi căn bản. Ông Bùi Nguyễn Anh Tuấn, Phó Cục trưởng Cục Quản lý và phát triển thị trường trong nước (Bộ Công Thương) đặc biệt nhấn mạnh đến “tính kết nối” trong định hướng công nghệ. Việc giải quyết sự phân mảnh của các “ốc đảo” công nghệ đã được quan tâm đặc biệt.

Hiện thực hóa định hướng này, tiến sĩ Bùi Bá Nghiêm cũng cho biết, Bộ Công Thương đang triển khai xây dựng hai chương trình lớn mang tầm quốc gia ngay trong năm 2026: Chương trình chuyển đổi số và Chương trình chuyển đổi xanh trong lĩnh vực logistics. Trong đó, nhóm giải pháp then chốt là thúc đẩy xây dựng hạ tầng dữ liệu, thiết lập nền tảng kết nối logistics số quốc gia và ban hành “chuẩn dữ liệu dùng chung”. Đây chính là câu trả lời trực tiếp cho kiến nghị về một “tiêu chuẩn kỹ thuật số cơ bản” từ phía doanh nghiệp. Đặc biệt, Nhà nước cam kết sẽ cung cấp các công cụ hỗ trợ cho nhóm doanh nghiệp vừa và nhỏ thực hiện chuyển đổi số với mức chi phí thật sự hợp lý, nhằm giảm bớt gánh nặng tài chính cho khối doanh nghiệp vừa và nhỏ.

Về mặt thể chế và định hướng phát triển xanh, Bộ Công Thương khẳng định vai trò kiến tạo, dẫn dắt và lan tỏa. Thay vì để doanh nghiệp tự “bơi”, Bộ sẽ đưa ra các hướng dẫn về tiêu chuẩn xanh, đo lường các chỉ số phát thải, khuyến khích mô hình kinh tế chia sẻ (chia sẻ hạ tầng kho bãi, phương tiện, dữ liệu) và kết nối thị trường.

Đáng chú ý, cơ quan quản lý thể hiện một thái độ quyết liệt: Chuyển rất nhanh từ tư duy “phổ biến chiến lược” sang “tổ chức thực thi”. Lãnh đạo Bộ và các đơn vị chuyên môn cũng cam kết không để chiến lược chỉ nằm trên giấy, không mất cả một năm chỉ để xây dựng kế hoạch mà phải “hành động luôn, vào việc luôn” để đến cuối năm 2026 có thể mang lại những sản phẩm và kết quả đo lường được thực chất.