Già hóa dân số: “Mỏ bạc” 15 triệu khách hàng chờ được khai mở

Các NHTM đã và đang đưa ra những sản phẩm, dịch vụ tài chính, tiếp cận hệ sinh thái chăm sóc sức khỏe, bất động sản chuyên biệt và các dịch vụ dành cho người cao tuổi. Ảnh: MH

Thị trường rộng, lối vào còn hẹp

Theo TS. Phạm Vũ Hoàng, Phó Cục trưởng Cục Dân số (Bộ Y tế), Việt Nam bước vào giai đoạn già hóa dân số từ năm 2011. Hiện người cao tuổi chiếm khoảng 14,5% tổng dân số, tương đương gần 15 triệu người và dự kiến đạt khoảng 18 triệu người vào năm 2030. Đến năm 2034, Việt Nam sẽ bước sang giai đoạn dân số già.

Tốc độ chuyển đổi đặt Việt Nam trước sức ép chuẩn bị lớn. Nếu Hoa Kỳ mất 69 năm và Pháp mất 115 năm để chuyển từ già hóa sang dân số già, Việt Nam chỉ có khoảng hai thập kỷ. Theo TS. Phạm Vũ Hoàng, thực tế này đòi hỏi hệ thống chính sách đồng bộ, từ duy trì mức sinh thay thế, điều tiết di cư, tận dụng nguồn lực lao động đến mở rộng kinh tế bạc.

Kinh tế bạc được hiểu là hệ sinh thái sản phẩm và dịch vụ đáp ứng nhu cầu của người cao tuổi, từ chăm sóc sức khỏe, dưỡng lão, dinh dưỡng đến thiết bị hỗ trợ và các hoạt động tiêu dùng liên quan. Già hóa vì thế không chỉ là bài toán an sinh mà còn mở ra một thị trường mới cho doanh nghiệp, tạo thêm việc làm và thu hút nguồn lực đầu tư.

Già hóa vì thế không chỉ là bài toán an sinh. Nhu cầu chăm sóc chuyên nghiệp đang tạo ra thị trường cho dịch vụ dưỡng lão, chăm sóc tại nhà, bán trú, thực phẩm và thiết bị hỗ trợ. Theo bà Bùi Thị Ninh, Phó Giám đốc VCCI-HCM, kinh tế bạc còn có thể thu hút đầu tư tư nhân và tạo việc làm.

Theo chuyên gia kinh tế Phạm Chi Lan: “Tiêu dùng của người cao tuổi là một mảng rất lớn đang được hướng đến, nhu cầu về dịch vụ chăm sóc, thực phẩm, thiết bị hỗ trợ và các sản phẩm dành riêng cho người cao tuổi cũng sẽ tạo nên một thị trường tiêu dùng giàu tiềm năng trong bối cảnh nhiều người cao tuổi hiện có lương hưu hoặc nguồn thu nhập ổn định”.

Tuy nhiên lĩnh vực này đang gặp phải những nút thắt lớn mà các nhà đầu tư kinh tế đang phải đối mặt. Là một trong những người đặt nền móng tiên phong cho mô hình dưỡng lão tư nhân tại Việt Nam từ năm 1996, ông Nguyễn Tuấn Ngọc - Giám đốc Hệ thống Trung tâm Chăm sóc Người cao tuổi Bách Niên Thiên Đức đã chia sẻ chặng đường 26 năm vượt qua những định kiến xã hội và rào cản hành chính.

Đầu tiên là trung tâm của ông không thể xin giấy phép trong bảy năm đầu hoạt động. Doanh nghiệp sau đó phải chấp nhận tên gọi “cơ sở bảo trợ xã hội ngoài công lập”, chưa phản ánh đúng bản chất của dịch vụ dưỡng lão.

Tiếp theo đất đai và nguồn vốn là bài toán, trong đó tiền thuê mặt bằng chiếm 35% giá thành dịch vụ. Theo ông Ngọc, do chưa có danh xưng hoặc mã ngành chính thức trong quy hoạch sử dụng đất, dự án dưỡng lão chưa được hưởng ưu đãi đất đai, chưa tiếp cận được tín dụng ưu đãi.

Ở khía cạnh nhân lực, ông Phạm Đức Mục, Chủ tịch Hiệp hội Điều dưỡng Việt Nam cho rằng, Việt Nam cần sớm công nhận nghề nhân viên chăm sóc người cao tuổi phi y tế, xây dựng chuẩn năng lực và chương trình đào tạo phù hợp. Việc thiếu mã nghề, chuẩn đào tạo và khung năng lực cũng đang hạn chế khả năng tuyển dụng, mở rộng hoạt động của doanh nghiệp.

Chăm sóc y tế cho người cao tuổi. Ảnh: MH

Gỡ thể chế, khơi dòng vốn dài hạn

Những chuyển động chính sách gần đây đang mở ra kỳ vọng tháo gỡ các nút thắt. TS. Trần Thị Nhị Hà, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Dân nguyện và Giám sát của Quốc hội, đánh giá việc Quốc hội thông qua Luật Dân số và Chính phủ ban hành Nghị định 168/2026/NĐ-CP là bước tiến quan trọng. Lần đầu tiên, các hình thức chăm sóc người cao tuổi tại cộng đồng và bán trú được pháp lý hóa, thay vì chỉ giới hạn trong gia đình hoặc cơ sở tập trung.

TS. Trần Thị Nhị Hà cho biết, hiện nay Bộ Tư pháp đã thẩm định dự thảo sửa đổi Nghị định 103/2017/NĐ-CP về thành lập và hoạt động của cơ sở trợ giúp xã hội. Định hướng là bỏ thủ tục cấp phép ban đầu rườm rà, chuyển sang hậu kiểm, thanh tra và giám sát dựa trên hệ thống tiêu chuẩn chuẩn hóa. Cách quản lý này được kỳ vọng giảm rào cản gia nhập nhưng vẫn bảo đảm chất lượng dịch vụ và an toàn cho người cao tuổi.

“Mục tiêu cuối cùng của chính sách là mang lại sự an tâm, hạnh phúc và phẩm giá cho người cao tuổi. Quản lý nhà nước không phải là dựng lên rào cản, mà phải tạo môi trường an toàn cho người già và cơ hội thuận lợi cho nhà đầu tư” - TS. Trần Thị Nhị Hà nhấn mạnh.

Muốn dòng vốn dài hạn đi vào kinh tế bạc, việc sửa thủ tục cần đặt trong một gói chính sách đồng bộ. Các đại biểu đề xuất rà soát những quy định đã lạc hậu, khắc phục chồng chéo giữa Luật Người cao tuổi, Luật Dân số và Luật Khám bệnh, chữa bệnh. Dịch vụ chăm sóc người cao tuổi cần được đưa vào danh mục ngành nghề ưu đãi đầu tư trọng điểm để có thể tiếp cận quỹ đất sạch, ưu đãi thuế và các nguồn vốn dài hạn phù hợp.

Cùng với vốn và đất, thị trường cần một lực lượng lao động được công nhận chính thức. Ông Phạm Đức Mục, Chủ tịch Hiệp hội Điều dưỡng Việt Nam, cho rằng Việt Nam cần sớm công nhận nghề nhân viên chăm sóc người cao tuổi phi y tế, xây dựng chuẩn năng lực và chương trình đào tạo phù hợp. Việc ban hành mã nghề không chỉ tạo cơ sở đào tạo và tuyển dụng mà còn giúp biến công việc chăm sóc thành nghề có kỹ năng, được trả công và bảo vệ tương xứng.

Mới đây, chương trình GRACE do VCCI-HCM thực hiện với sự hỗ trợ từ IW đã đào tạo 29 giảng viên nguồn chuẩn Australia và chuẩn hóa năng lực cho 206 học viên, đưa chỉ số tự tin làm nghề từ 2,42 lên 4,04/5. Đây là cơ sở để VCCI-HCM đề xuất Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành mã nghề quốc gia cho lao động chăm sóc phi y tế người cao tuổi.

Ông Đậu Anh Tuấn, Phó Tổng thư ký Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), nhận định ngành chăm sóc người cao tuổi đang đứng trước cơ hội chuyển mình khi quản lý nhà nước dần được thống nhất và định hướng chính sách ngày càng rõ nét. Ông Tuấn cho rằng, sự thống nhất quản lý Nhà nước sau khi chuyển giao một số chức năng về Bộ Y tế, cùng với sự định hướng chiến lược từ Nghị quyết 72-NQ/TW của Bộ Chính trị, sẽ là nền tảng để hoàn thiện khung pháp lý đồng bộ.

Để kinh tế bạc phát triển tương xứng với tiềm năng, các chuyên gia đề xuất đồng bộ hệ thống pháp luật, ban hành mã nghề và chuẩn đào tạo nhân lực, bổ sung ưu đãi về đất đai, thuế, nguồn vốn dài hạn, đồng thời thí điểm mô hình hợp tác công - tư trong chăm sóc người cao tuổi trước khi nhân rộng.