Gỡ nút thắt chi phí để giữ giá trị hạt gạo

Nhiên liệu leo thang, xuất khẩu gạo đối mặt thách thức

Chi phí đầu vào tăng cao

Chị Mỹ Duyên (xã Nhơn Phú, tỉnh Vĩnh Long) cho biết, gia đình có 5 ha lúa sắp bước vào vụ thu hoạch, song đang đối mặt với áp lực chi phí sản xuất ngày càng lớn. Từ khâu thu hoạch và vận chuyển đến làm đất, bơm nước, phun thuốc, hầu hết đều phụ thuộc vào máy móc. Khi giá nhiên liệu leo thang, chi phí vận hành máy gặt đập liên hợp và vận chuyển cũng tăng theo, trong khi giá lúa không những không tăng mà còn có xu hướng giảm, khiến lợi nhuận của nông dân bị bào mòn đáng kể.

Thực tế này không chỉ là câu chuyện riêng của một hộ sản xuất, mà đang phản ánh bức tranh chung của toàn vùng Đồng bằng sông Cửu Long trong vụ Đông Xuân năm nay. Áp lực chi phí đầu vào gia tăng đang lan rộng, tạo ra những tác động dây chuyền đến toàn bộ chuỗi giá trị lúa gạo.

Ông Phạm Thái Bình, Chủ tịch HĐQT Trung An nhận định, biến động địa chính trị tại Trung Đông đã kích hoạt làn sóng tăng giá năng lượng trên phạm vi toàn cầu, kéo theo sự đứt gãy chuỗi cung ứng với cường độ mạnh hơn cả thời điểm đại dịch. Hệ quả là thị trường rơi vào trạng thái đình trệ, khi cả bên mua và bên bán đều gặp khó khăn trong việc cân đối chi phí và dòng tiền.

Trong bối cảnh đó, lĩnh vực xuất khẩu gạo chịu tác động rõ nét nhất. Chi phí logistics và giá nhiên liệu tăng mạnh đang trở thành rào cản lớn, ảnh hưởng trực tiếp đến sức cạnh tranh và tính ổn định của toàn ngành. Các doanh nghiệp không chỉ phải gánh chi phí vận chuyển tăng cao mà còn đối mặt với nguy cơ gián đoạn tiến độ giao hàng.

Đáng lo ngại, hệ thống hậu cần đường thủy, vốn được xem là “mạch máu” của hoạt động vận chuyển lúa gạo miền Tây, đang chịu ảnh hưởng nặng nề nhất. Việc đứt gãy hoặc chậm trễ trong cung ứng nhiên liệu không chỉ làm gián đoạn khâu thu hoạch, sấy lúa mà còn kéo theo rủi ro cho toàn bộ tiến độ giao thương. Dù đã có những tín hiệu phục hồi cục bộ, song dòng chảy vận hành của chuỗi cung ứng vẫn còn nhiều điểm nghẽn cần tháo gỡ.

Không chỉ nhiên liệu, giá phân bón cũng đang chịu áp lực tăng theo. Ông Vũ Đình Tuấn, đại diện Đạm Cà Mau, nhấn mạnh mối tương quan chặt chẽ giữa giá dầu và giá phân bón. Theo đó, cứ mỗi 10 USD tăng của giá dầu sẽ khiến chi phí sản xuất của doanh nghiệp tăng thêm khoảng 525 tỷ đồng - một con số cho thấy mức độ nhạy cảm rất lớn của ngành trước biến động năng lượng toàn cầu.

Dù việc điều chỉnh giá bán là điều khó tránh khỏi để đảm bảo hoạt động sản xuất kinh doanh, song đại diện doanh nghiệp này cho biết sẽ nỗ lực giữ mức tăng thấp nhất có thể nhằm hỗ trợ nông dân. Đây được xem là nỗ lực đáng ghi nhận của doanh nghiệp trong việc góp phần ổn định chuỗi sản xuất nông nghiệp nội địa trong bối cảnh nhiều biến động.

Bài toán tiêu thụ

Trong khi chi phí đầu vào liên tục gia tăng, thị trường lúa gạo lại đang xuất hiện xu hướng giảm giá khi bước vào cao điểm thu hoạch. Nếu trong tháng 1 và tháng 2, giá lúa dao động từ 6.200 đến 6.600 đồng/kg nhờ xuất khẩu thuận lợi sang các thị trường Trung Đông, châu Phi và Trung Quốc, thì hiện nay giá lúa thơm chỉ còn khoảng 5.600 - 5.800 đồng/kg tùy khu vực, giảm từ 8 - 10%.

Sự sụt giảm này khiến “bài toán kép” càng trở nên nan giải: Chi phí tăng nhưng giá bán giảm, làm thu hẹp đáng kể biên lợi nhuận của nông dân. Theo ông Nguyễn Văn Nghiễm, Tổng Thư ký Hiệp hội Lương thực Việt Nam, hiện mỗi kilogram lúa đang phải “cõng” thêm ít nhất 30 đồng chi phí, tương đương 30.000 đồng/tấn - một con số tưởng nhỏ nhưng lại rất đáng kể khi tính trên quy mô sản xuất lớn.

Theo đánh giá của Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), thị trường lúa gạo đang xuất hiện những tín hiệu đảo chiều rõ rệt về giá. Ông Nguyễn Quang Hiếu, Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật cho rằng, dù vụ mùa trong nước đạt năng suất tốt, nhưng áp lực nguồn cung gia tăng cùng với biến động từ thị trường thế giới đang khiến giá lúa gạo đi xuống.

Trên bình diện toàn cầu, năm 2026 được dự báo sẽ chứng kiến sự lệch pha giữa cung và cầu. Trong khi nguồn cung gạo thế giới dự kiến dư thừa thêm khoảng 1 triệu tấn và Ấn Độ gia tăng xuất khẩu, thì nhu cầu từ các thị trường lớn như Philippines và Indonesia lại có xu hướng giảm. Điều này tạo thêm áp lực tiêu thụ đối với gạo Việt Nam trong thời gian tới.

Trước thực tế đó, nhiều ý kiến cho rằng cần sớm có các giải pháp chính sách để hỗ trợ thị trường. Ông Nguyễn Văn Nghiễm đề xuất Nhà nước triển khai các gói tín dụng ưu đãi với lãi suất từ 5 - 6% nhằm hỗ trợ doanh nghiệp thu mua lúa gạo. Khi bài toán dòng tiền được giải quyết, áp lực bán tháo sẽ giảm bớt, góp phần ổn định giá lúa và bảo vệ thu nhập cho nông dân.

Cùng quan điểm, ông Nguyễn Quang Hiếu đề xuất cần linh hoạt chính sách mua dự trữ lúa gạo trong ngắn hạn để bình ổn thị trường, đồng thời tăng cường xúc tiến thương mại nhằm mở rộng và đa dạng hóa thị trường xuất khẩu. Về dài hạn, việc nâng cao chất lượng và xây dựng thương hiệu gạo Việt Nam được xem là yếu tố then chốt để nâng cao giá trị gia tăng và giảm phụ thuộc vào biến động thị trường.

Theo ông Hiếu, chỉ khi gạo Việt được định vị rõ ràng trên bản đồ thế giới, ngành lúa gạo mới có thể thoát khỏi thế bị động trước những biến động cung – cầu toàn cầu.

Ở góc độ quản lý, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Phùng Đức Tiến cho rằng cần triển khai đồng bộ một hệ sinh thái giải pháp, từ mở rộng thị trường, thúc đẩy sản xuất xanh, giảm phát thải đến các chính sách tài chính hỗ trợ. Mục tiêu xuyên suốt là đảm bảo người trồng lúa có lãi ít nhất 30% - ngưỡng được xem là “điểm tựa” để duy trì động lực sản xuất và đảm bảo an ninh lương thực bền vững.

Trong bối cảnh nhiều biến động đan xen, bài toán của ngành lúa gạo không chỉ dừng lại ở việc ứng phó ngắn hạn với chi phí và giá cả, mà còn đòi hỏi những giải pháp căn cơ để nâng cao năng lực cạnh tranh. Khi cả nông dân và doanh nghiệp đều đang “gồng mình”, vai trò của chính sách hỗ trợ kịp thời sẽ trở thành yếu tố quyết định để giữ vững “hạt ngọc” của nền nông nghiệp Việt Nam.