Kinh tế tầm thấp: Cơ hội đang chờ thể chế mở đường

Không gian tăng trưởng mới

Trong bối cảnh chuyển đổi mô hình tăng trưởng, chuyển đổi số và tái cơ cấu nền kinh tế, “kinh tế tầm thấp” đã nổi lên như một chủ đề chính sách mới có ý nghĩa chiến lược đối với Việt Nam, với không gian bầu trời dưới 1.000 mét và có thể mở rộng đến dưới 5.000 mét tùy theo nhu cầu quản lý và thực tiễn phát triển. Không gian này trước đây chủ yếu được nhìn nhận dưới góc độ quốc phòng, an ninh và quản lý hàng không, nay đang được tái định nghĩa như một “biên giới tăng trưởng” mới cho doanh nghiệp, nơi các công nghệ máy bay không người lái (UAV), phương tiện bay tiên tiến (bao gồm UAM/eVTOL), mạng lưới thông tin - định vị - giám sát tầm thấp và hạ tầng số - vật lý có thể tạo ra các chuỗi giá trị hoàn toàn mới.

Liên đoàn thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) nhìn nhận kinh tế tầm thấp như một không gian tăng trưởng mới. Bởi kinh tế tầm thấp không chỉ gần với các ứng dụng trong nông nghiệp chính xác, logistics thương mại điện tử, đô thị thông minh, cứu hộ cứu nạn, quốc phòng - an ninh, mà còn mở ra không gian mới cho công nghiệp công nghệ cao, dịch vụ dữ liệu, an ninh mạng và bảo hiểm chuyên biệt. Trong bối cảnh dư địa tăng trưởng dựa trên tài nguyên, lao động giá rẻ và gia công truyền thống ngày càng hạn hẹp, việc thiết kế chính sách và pháp luật để khai thông “bầu trời tầm thấp” mang ý nghĩa chiến lược, tương tự như các đột phá trước đây về mở cửa thương mại, cải cách đầu tư hay phát triển kinh tế số.

Chủ tịch VCCI Hồ Sỹ Hùng nhấn mạnh: “Đây không chỉ là một lĩnh vực công nghệ mới, mà còn là cơ hội để Việt Nam khai phá những biên giới tăng trưởng mới, với tiềm năng có thể đạt quy mô khoảng 10 tỷ USD và tạo ra khoảng 1 triệu việc làm chất lượng cao vào năm 2035”. Nhận định này cho thấy, nếu được phát triển bài bản, kinh tế tầm thấp không chỉ tạo thị trường cho thiết bị bay không người lái, mà còn mở ra nhu cầu lớn về phần mềm, điều khiển tự động, bản đồ số, phân tích dữ liệu, bảo trì, bảo hiểm và quản trị an toàn.

Điểm đáng chú ý, doanh nghiệp chính là lực lượng có khả năng khai phá nhanh nhất không gian mới này. Doanh nghiệp lớn có thể phát huy lợi thế về AI, dữ liệu lớn, điện toán đám mây, an ninh mạng và nền tảng điều hành. Doanh nghiệp nhỏ và vừa có thể tham gia các mắt xích vận hành, bảo trì, đào tạo, logistics chặng cuối hoặc giám sát hạ tầng.

Mô hình kinh tế đa tầng, trong đó không gian tầm thấp được khai thác như một nguồn lực mới cho giao thông, logistics và quản lý đô thị thông minh

Thể chế phải đi trước

Thông điệp quan trọng nhất từ VCCI cho thấy, muốn khai phá kinh tế tầm thấp, điều kiện tiên quyết vẫn là thể chế.

Hiện nay, pháp luật Việt Nam đã có những bước tiến trong quản lý tàu bay không người lái và phương tiện bay khác, nhất là ở khía cạnh an toàn, an ninh, trật tự xã hội. Tuy nhiên, cách tiếp cận chủ yếu vẫn là quản lý phương tiện bay, giấy phép và hoạt động cụ thể, trong khi kinh tế tầm thấp đòi hỏi khung chính sách rộng hơn, gồm quyền tiếp cận không gian, phân lớp vùng trời, tiêu chuẩn vận hành, bảo hiểm, quyền riêng tư, quản trị dữ liệu, an ninh mạng và phối hợp liên ngành.

Vì vậy, Chủ tịch VCCI cho rằng, Việt Nam cần xem kinh tế tầm thấp như một chủ đề chính sách công độc lập, thay vì chỉ xử lý bằng những sửa đổi rời rạc trong các luật chuyên ngành. Một đạo luật khung hoặc nghị quyết thí điểm có thể giúp định danh lĩnh vực này, xác lập nguyên tắc quản lý và phát triển, phân định trách nhiệm giữa các bộ, ngành, đồng thời tạo cơ chế để doanh nghiệp, hiệp hội cùng tham gia thiết kế chính sách.

“Bên cạnh khung pháp lý, cơ chế sandbox quốc gia là điều kiện cần thiết. Cơ chế này cần quy định rõ tiêu chí lựa chọn dự án, phạm vi nới lỏng hoặc miễn trừ có điều kiện, phương thức giám sát rủi ro, chế độ báo cáo, đánh giá và chấm dứt thí điểm khi vượt ngưỡng an toàn”, lãnh đạo VCCI nhấn mạnh.

Một cấu phần khác không thể thiếu là hạ tầng dùng chung. Kinh tế tầm thấp muốn vận hành cần cảng cất cánh thẳng đứng (vertiport), trung tâm điều hành, hệ thống quản lý giao thông tầm thấp, mạng thông tin định vị, dữ liệu bản đồ, tiêu chuẩn kết nối và cơ chế chia sẻ dữ liệu thời gian thực. Nhà nước cần đóng vai trò kiến tạo, quy hoạch, đầu tư phần dùng chung và thiết kế mô hình hợp tác công tư minh bạch.

Ở góc độ địa phương, việc không gian tầm thấp lần đầu được đưa vào Dự án Luật Thủ đô sửa đổi cho thấy nhu cầu quản lý, khai thác loại hình kinh tế mới đã trở nên hiện hữu, nhất là với phát triển kinh tế - xã hội, quản lý đô thị, khoa học công nghệ, giao thông thông minh và yêu cầu bảo đảm quốc phòng, an ninh, trật tự, an toàn xã hội.

Lãnh đạo VCCI cho rằng, kinh tế tầm thấp vì thế không chỉ là câu chuyện của công nghệ bay, mà là phép thử mới của năng lực kiến tạo thể chế. Nếu Nhà nước mở đường bằng luật khung, sandbox và hạ tầng dùng chung, doanh nghiệp Việt Nam sẽ có cơ hội bước vào một ngành mới và thêm một tầng không gian tăng trưởng mới.