Làm rõ nguồn lực, củng cố năng lực để Chương trình mục tiêu quốc gia “3 trong 1”

Phó Chủ tịch Quốc hội Vũ Hồng Thanh điều hành phiên họp

Trao đổi tại Hội trường, các đại biểu Quốc hội (ĐBQH) đều khẳng định đây là chủ trương lớn, mang ý nghĩa chiến lược, thể hiện nhất quán quan điểm của Đảng và Nhà nước về ưu tiên phát triển khu vực nông thôn và vùng đồng bào dân tộc thiểu số, thu hẹp khoảng cách vùng miền và bảo đảm cơ hội phát triển đồng đều cho mọi người dân. Việc hợp nhất 3 Chương trình sẽ khắc phục được những tồn tại hạn chế của giai đoạn trước như về trùng lắp đối tượng thụ hưởng, địa bàn đầu tư; đặc biệt là sẽ khắc phục được vướng mắc trong cơ chế quản lý trước đây như việc chồng chéo trong quản lý giữa các bộ, ngành, địa phương trong tổ chức thực hiện chương trình.

Bày tỏ thống nhất với mục tiêu tổng quát và một số chỉ tiêu cụ thể đã đề ra tại dự thảo Nghị quyết, ĐBQH Mai Văn Hải (Thanh Hóa) nêu rõ, dự thảo Nghị quyết đã thể hiện sự quan tâm sâu sắc, quyết tâm chính trị rất lớn của Đảng, Chính phủ, Quốc hội trong xây dựng nông thôn mới, nông thôn mới hiện đại, rút ngắn khoảng cách giữa các vùng, miền, nhất là vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi so với các vùng khác, mục tiêu lớn nhất là nâng cao đời sống, vật chất tinh thần, của người dân.

Bên cạnh đó, ĐBQH Hồ Thị Minh (Quảng Trị) khẳng định, việc tích hợp 3 chương trình mục tiêu quốc gia thành một chương trình tổng thể giai đoạn 2026 - 2035 là bước đột phá cần thiết về thể chế, tránh tình trạng phân tán nguồn lực, chồng chéo chính sách. Tuy nhiên, việc tích hợp không có nghĩa là làm mất tính đặc thù của từng lĩnh vực chính sách, nhất là chính sách dân tộc. Chính vì vậy, đại biểu đề nghị Ban soạn thảo và Chính phủ cần làm rõ vai trò chủ quản của cơ quan quản lý. Bởi chính sách dân tộc là lĩnh vực đặc thù, được thực hiện đồng bộ nhiều nhiệm kỳ qua. Chương trình mục tiêu quốc gia về dân tộc là chính sách tác động trực tiếp nhất, sâu rộng nhất đến đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi. Vì vậy, Bộ Dân tộc và Tôn giáo - cơ quan được giao thực hiện chức năng quản lý nhà nước về công tác dân tộc - phải giữ vai trò chủ trì, không thể chỉ đóng vai trò "phối hợp" như trong hồ sơ trình.

Cùng chung nhận định này, ĐBQH Mai Văn Hải cho rằng, cần có quy định mang tính nguyên tắc trong tổ chức thực hiện giữa các bộ, ngành, địa phương, cơ chế quản lý cụ thể thì giao Chính phủ quy định chi tiết. Theo đó, quy định thống nhất giao cho Bộ Nông nghiệp và Môi trường là cơ quan chủ quản của toàn bộ Chương trình, nhưng riêng hợp phần 2 đối với các nội dung đặc thù phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi thì nghiên cứu giao Bộ Dân tộc và Tôn giáo chủ trì; và cũng cần quy định trách nhiệm của cấp xã trong thực hiện Chương trình sau khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp.

Về nguồn lực và cách phân bổ nguồn vốn, Tờ trình của Chính phủ nêu dự kiến tổng nguồn lực huy động thực hiện Chương trình giai đoạn 2026 - 2030 là 1,23 triệu tỷ đồng; trong đó, vốn ngân sách Trung ương chỉ chiếm 8% (100 nghìn tỷ đồng), ngân sách địa phương chiếm 33% (400 nghìn tỷ đồng), huy động từ người dân và doanh nghiệp là 28%; số còn lại huy động lồng ghép từ các chương trình mục tiêu quốc gia khác, tín dụng chính sách. Đại biểu Hồ Thị Minh phân tích, thực tế, các vùng dân tộc thiểu số và miền núi, đặt biệt là các địa phương khu vực miền Trung, Tây Nguyên còn khó khăn, hầu hết là nhận trợ cấp từ cân đối ngân sách Trung ương. Việc áp dụng chi đối ứng 33% là rất khó đối với địa phương và dễ dẫn đến nợ đọng xây dựng cơ bản; do đó Chính phủ cần cân đối lại. Để Nghị quyết thật sự có tính khả thi và nhân văn, đại biểu đề nghị xem xét lại cơ cấu nguồn vốn, đồng thời miễn áp dụng đối ứng cho các xã nghèo và vùng thường xuyên chịu thiên tai như các tỉnh miền Trung, Tây Nguyên.

Các đại biểu thảo luận tại Hội trường

Bên cạnh đó, ĐBQH Mai Văn Hải đề nghị, cần giải thích thuyết phục cơ sở của việc xác định các mục tiêu về tỷ lệ hộ nghèo đa chiều; mục tiêu xã nông thôn mới, xã nông thôn mới hiện đại của giai đoạn 2026 - 2030 và đến năm 2035. Bởi, hiện nay, quy định chuẩn nghèo đa chiều giai đoạn 2021 - 2025; bộ tiêu chí xây dựng nông thôn mới, nông thôn mới nâng cao, nông thôn mới kiểu mẫu giai đoạn 2021 - 2025 cũng chuẩn bị kết thúc. Trong khi đó, bộ tiêu chí nông thôn mới hiện đại chưa có. Theo Báo cáo giải trình của Chính phủ đối với ý kiến của Ủy ban Thường vụ Quốc hội thì hiện nay đang trong quá trình xây dựng. Vì vậy, cần làm rõ căn cứ đề ra các mục tiêu về tỷ lệ hộ nghèo đa chiều; nông thôn mới, nông thôn mới hiện đại. Đồng thời, cần rà soát lại việc bố trí các nhóm nội dung trong các hợp phần để tránh chồng chéo, bảo đảm có trọng tâm, trọng điểm và kế thừa được các nội dung của 3 chương trình giai đoạn 2021 - 2025.

Ngoài ra, ĐBQH Phạm Thị Kiều (Lâm Đồng) một lần nữa nhấn mạnh, Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi là chương trình duy nhất tác động trực tiếp đến nhóm yếu thế nhất, sống ở địa bàn khó khăn nhất và ở vị trí quan trọng đối với ổn định chính trị xã hội khi thiết kế chương trình tích hợp. Do đó, cần làm rõ 3 định hướng lớn để bảo đảm Chương trình vừa thống nhất nhưng vẫn giữ được chiều sâu cần thiết.

Trong đó, xây dựng một hợp phần riêng cho vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi với mục tiêu, phạm vi và cơ chế phù hợp, đặc thù. Đây là yêu cầu nhằm bảo đảm những vấn đề cốt lõi nhất ở vùng, không bị hòa chung vào các mục tiêu phổ quát, tránh tình trạng đặc thù bị làm mờ trong quá trình tích hợp. Đồng thời, phân bổ nguồn lực dựa trên mức độ khó khăn thực tế thay vì bình quân theo đơn vị hành chính; những địa bàn khó khăn nhất phải được ưu tiên mạnh mẽ nhất. Bởi, nếu phân bổ bình quân thì Chương trình sẽ không còn giữ được tính nhân văn và mục tiêu thu hẹp khoảng cách phát triển giữa các vùng miền. Làm rõ vai trò trọng tâm của các cơ quan công tác dân tộc trong quản lý hợp phần đặc thù. Đây không phải là tạo thêm tầng nấc trung gian mà là bảo đảm tính liền mạch về chính sách dân tộc, tránh đứt gãy khi chuyển sang mô hình tích hợp và phát huy kinh nghiệm quản lý đã được chứng minh qua nhiều giai đoạn, ĐBQH Phạm Thị Kiều nêu quan điểm.