Xây dựng cơ sở dữ liệu vùng trồng - nền tảng của nông nghiệp hiện đại

Bài toán kết nối các nguồn dữ liệu phân tán

Theo TS. Tô Xuân Phúc, chuyên gia Tổ chức Forest Trends, cơ sở dữ liệu vùng trồng là tập hợp các thông tin về đất đai, cây trồng, diện tích, năng suất, chủ thể sản xuất cùng các dữ liệu không gian như bản đồ, tọa độ. Đây là nền tảng tích hợp phục vụ quản lý sản xuất và truy xuất nguồn gốc nông sản.

“Cơ sở dữ liệu vùng trồng không chỉ phục vụ quản lý nhà nước mà còn hỗ trợ xây dựng chính sách, nhận diện rủi ro, định hướng đầu tư và giám sát chuỗi cung ứng. Đối với doanh nghiệp, đây là công cụ giúp minh bạch hóa nguồn cung và đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của thị trường xuất khẩu”, TS. Tô Xuân Phúc nhấn mạnh.

Vai trò của dữ liệu vùng trồng ngày càng trở nên quan trọng khi các thị trường nhập khẩu không chỉ yêu cầu thông tin về sản phẩm mà còn yêu cầu chứng minh nguồn gốc và quá trình sản xuất. Tuy nhiên, thực tế hiện nay cho thấy các nguồn dữ liệu đang tồn tại rời rạc giữa cơ quan quản lý, doanh nghiệp và người dân, thiếu cơ chế kết nối và chia sẻ, làm giảm hiệu quả truy xuất nguồn gốc cũng như quản lý vùng nguyên liệu.

Việc xây dựng cơ sở dữ liệu vùng trồng không chỉ là yêu cầu kỹ thuật mà là nền tảng quan trọng trong chuyển đổi mô hình quản trị ngành nông nghiệp. Ảnh minh hoạ

Từ góc độ địa phương, TS. Phạm Tuấn Anh, nguyên Giám đốc Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Đắk Nông (cũ) cho rằng, Việt Nam không thiếu dữ liệu nhưng thiếu một hệ thống liên thông thống nhất.

TS. Phạm Tuấn Anh phân tích, doanh nghiệp đang nắm dữ liệu vùng nguyên liệu và liên kết sản xuất; hợp tác xã, nông dân có dữ liệu về diện tích canh tác, sản lượng; trong khi cơ quan quản lý sở hữu các thống kê về diện tích, năng suất và sản lượng cây trồng. Song các dữ liệu này vẫn chưa được kết nối để phục vụ quản lý và ra quyết định.

“Ở nhiều địa phương vẫn còn sự nhầm lẫn giữa mã số vùng trồng và cơ sở dữ liệu vùng trồng”, TS. Phạm Tuấn Anh nêu thực tế.

Theo ông, nếu mã số vùng trồng chỉ là công cụ kỹ thuật phục vụ truy xuất nguồn gốc theo yêu cầu thị trường thì cơ sở dữ liệu vùng trồng mới là nền tảng quản trị tổng thể ngành hàng, giúp nhận diện không gian sản xuất, kết nối các chủ thể trong chuỗi giá trị và hỗ trợ điều hành sản xuất.

Dẫn chứng từ thực tiễn, ông cho biết ngành hàng sầu riêng hiện có hơn 40.000 ha nhưng chỉ khoảng 13.000 ha được cấp mã số vùng trồng và khoảng 20% số mã đã cấp không còn hoạt động. Điều này cho thấy yêu cầu cấp thiết về cập nhật, quản lý và đồng bộ dữ liệu.

Theo các chuyên gia, trong bối cảnh các quy định như EUDR đang dần trở thành tiêu chuẩn chung của thương mại quốc tế, vấn đề đặt ra hiện nay không chỉ là xây dựng thêm dữ liệu mà quan trọng hơn là hình thành một hệ thống dữ liệu thống nhất, có khả năng kết nối các nguồn thông tin đang tồn tại rời rạc giữa Nhà nước, doanh nghiệp và người sản xuất. Đây cũng là điều kiện để nâng cao hiệu quả truy xuất nguồn gốc và đáp ứng các yêu cầu ngày càng cao của thị trường xuất khẩu.

Xây dựng hệ thống dữ liệu thống nhất từ cơ sở

Trong quá trình tìm kiếm giải pháp xây dựng cơ sở dữ liệu vùng trồng, tỉnh Điện Biên được xem là một trong những địa phương tiên phong thử nghiệm cách tiếp cận “từ dưới lên” nhằm đáp ứng các yêu cầu của EUDR.

Ông Phạm Đình Lai, Chi cục trưởng Chi cục Nông nghiệp, Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Điện Biên cho biết, địa phương hiện có hơn 9.000 ha cà phê và đặt mục tiêu mở rộng lên 20.000 ha vào năm 2030. Tuy nhiên, quá trình phát triển vùng nguyên liệu phải đồng thời đáp ứng yêu cầu truy xuất nguồn gốc và chống mất rừng.

Theo ông Phạm Đình Lai, trong giai đoạn đầu triển khai, địa phương gặp nhiều khó khăn về phương pháp thu thập dữ liệu, lập kế hoạch và nguồn kinh phí. Bên cạnh đó, yêu cầu kỹ thuật liên quan đến dữ liệu không gian, tọa độ, lô thửa và hiện trạng sử dụng đất khá cao trong khi nguồn lực còn hạn chế.

Để khắc phục khó khăn, Điện Biên lựa chọn cách tiếp cận “từ dưới lên”, lấy cấp xã làm lực lượng nòng cốt trong quá trình triển khai. Các mô hình thí điểm được thực hiện thông qua tập huấn cán bộ địa phương, huy động lực lượng cơ sở hỗ trợ người dân thu thập dữ liệu theo từng lô đất. Kết quả bước đầu cho thấy người dân đã chủ động tham gia xây dựng dữ liệu vùng trồng và nâng cao nhận thức về các yêu cầu của thị trường xuất khẩu. Tuy nhiên, theo đại diện địa phương, sự tham gia của doanh nghiệp trong giai đoạn đầu vẫn còn hạn chế.

“Việc thiếu cơ chế chia sẻ dữ liệu giữa doanh nghiệp và chính quyền địa phương khiến thông tin chưa được đồng bộ. Do đó, doanh nghiệp cần tham gia sâu hơn vào quá trình hướng dẫn sản xuất, tuyên truyền và giám sát việc tuân thủ EUDR”, ông Phạm Đình Lai nhấn mạnh.

Ở góc độ quản lý ngành, TS. Hà Công Tuấn, Chủ tịch Hội Khoa học Kinh tế Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, khẳng định đây là yếu tố mang tính quyết định đối với truy xuất nguồn gốc và khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế.

“Các phương pháp thống kê truyền thống không còn đáp ứng được yêu cầu truy xuất nguồn gốc. Cơ sở dữ liệu phải được số hóa, xây dựng trên nền bản đồ số và có khả năng kết nối, tích hợp giữa các cấp quản lý cũng như giữa cơ quan nhà nước với doanh nghiệp”, ông Hà Công Tuấn nhấn mạnh.

Theo ông, dữ liệu cần được đồng bộ giữa các ngành, đặc biệt đối với đất nông nghiệp và đất lâm nghiệp nhằm tránh tình trạng chồng lấn, hạn chế các rủi ro có thể dẫn tới vi phạm EUDR. Ông cũng đề xuất phân loại dữ liệu vùng trồng theo ba nhóm gồm “xanh”, “vàng” và “đỏ” để phản ánh mức độ tuân thủ pháp lý và rủi ro trong sử dụng đất. Đồng thời, cấp xã cần được giao vai trò nòng cốt trong cập nhật dữ liệu bởi đây là cấp gần dân nhất và nắm rõ nhất các biến động trong sản xuất.