Văn hóa - Sức mạnh nội sinh của cuộc Chuyển đổi số tại BIDV - Kỳ 3

Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị xác định phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là “đột phá quan trọng hàng đầu, là động lực chính để phát triển nhanh lực lượng sản xuất hiện đại”. Nhưng mọi cuộc cách mạng công nghệ, rốt cuộc, đều phải trả lời một câu hỏi rất cũ: con người sẽ ra sao khi cỗ máy đổi thay? Chính Nghị quyết 57 đã trả lời trước một nửa câu hỏi ấy khi xác định đây là “cuộc cách mạng sâu sắc, toàn diện trên tất cả các lĩnh vực”, trong đó “người dân và doanh nghiệp là trung tâm, là chủ thể, nguồn lực, động lực chính”. Ở BIDV, Nghị quyết 57 cùng các nghị quyết chiến lược khác của Trung ương - về hội nhập quốc tế, giáo dục và đào tạo, kinh tế tư nhân, kinh tế nhà nước, phát triển văn hóa - đều đã được Đảng ủy cụ thể hóa bằng nghị quyết, chương trình hành động riêng. Câu chuyện chuyển đổi số của ngân hàng này, vì thế, cũng là câu chuyện về cách một tổ chức đảng biến chủ trương lớn thành việc làm cụ thể.

Loạt bài này đọc câu trả lời ấy qua trường hợp Ngân hàng TMCP Đầu tư và Phát triển Việt Nam (BIDV) - định chế có lịch sử lâu đời nhất hệ thống ngân hàng, thuộc nhóm lớn nhất Việt Nam với tổng tài sản hợp nhất trên 3,4 triệu tỷ đồng tại thời điểm giữa năm 2026. Gần bảy mươi năm tuổi, BIDV đang làm một việc tưởng như nghịch lý: thay gần như toàn bộ “phần xác” công nghệ, mà vẫn phải giữ cho được “phần hồn” văn hóa - nghĩa tình, tiết chế, phụng sự.

Ba kỳ báo đi theo ba phẩm chất làm nên câu trả lời: tự chủ để làm chủ công nghệ, kỷ luật và nghĩa tình để đi qua những cuộc đại phẫu, nhân văn để công nghệ không lạc hồn. Luận điểm xuyên suốt là: công nghệ chưa từng là kẻ thù của văn hóa. Nó là phép thử khắc nghiệt nhất, đồng thời là cơ hội lớn nhất để văn hóa tự làm mới mình. Và điều giữ cho cuộc chuyển đổi không trượt khỏi quỹ đạo nhân văn không phải một công nghệ tối tân nào, mà là bộ gen giá trị được tổ chức đảng bền bỉ vun trồng qua nhiều thế hệ. Đổi mã nguồn - nhưng không đổi nguồn cội.

Kỳ 3 - Nhân văn: Không ai bị bỏ lại, không để máy lạc hồn

Tám mươi năm trước, phong trào “Bình dân học vụ” diệt giặc dốt là điều kiện để một dân tộc vừa giành độc lập có thể đứng vững. Năm 2025, lãnh đạo Đảng và Nhà nước phát động phong trào “Bình dân học vụ số” - mượn tên một phong trào cách mạng kinh điển để gọi một chủ trương công nghệ, với một triết lý: bước vào kỷ nguyên mới, không ai được phép bị bỏ lại. Cùng lúc, trí tuệ nhân tạo đặt ra một thách thức chưa từng có: khi máy bắt đầu phán đoán, ai giữ cho nó không trượt khỏi quỹ đạo giá trị? Kỳ cuối của loạt bài đi vào hai câu hỏi ấy - và rút ra những bài học cho công tác xây dựng Đảng trong doanh nghiệp nhà nước giữa kỷ nguyên số.

Nguy cơ thầm lặng và lời giải “human banking”

Công nghệ luôn mang theo một nguy cơ thầm lặng: tự động hóa có thể bào mòn sự ân cần, dữ liệu có thể thay thế sự thấu cảm, tốc độ có thể lấn át sự tử tế. Nhà nghiên cứu Shoshana Zuboff từng cảnh báo rằng khi mọi hành vi con người bị quy giản thành dữ liệu để khai thác, quan hệ giữa tổ chức và con người dễ trượt từ phụng sự sang thao túng.

Trong nghề ngân hàng, nguy cơ ấy cụ thể đến từng điểm chạm. Khi khoản vay được phê duyệt bằng thuật toán thay vì cuộc trò chuyện với cán bộ tín dụng, người nông dân vùng sâu - vốn không có lịch sử tín dụng đẹp trên hệ thống - có thể bị một dòng mã từ chối lạnh lùng, dù câu chuyện thật của họ đáng được tin. Khi chăm sóc khách hàng giao cho trợ lý ảo, một cụ già lúng túng trước màn hình có thể bị bỏ lại sau lớp kính.

Câu trả lời của BIDV được nói thẳng bằng một phép đối đã thành phương châm: “không chỉ là smart banking mà còn phải là human banking”. Đây là một lựa chọn triết lý, đặt ra thứ bậc rõ ràng: con người là mục đích tối hậu; công nghệ, dù thông minh đến đâu, vẫn chỉ là phương tiện. Chuẩn mực để đánh giá một sản phẩm số, vì thế, không chỉ là nó chạy nhanh đến đâu, mà là nó giữ được bao nhiêu hơi ấm con người.

“Bình dân học vụ số” trong ngôi nhà chung

Người đứng đầu yêu cầu công nghệ phải “thấm vào từng suy nghĩ, từng khâu vận hành, từng quyết định quản trị”, để công nghệ thông tin “không chỉ là việc riêng của Khối Công nghệ mà phải trở thành năng lực chung của hệ thống BIDV”. Mệnh đề ấy dân chủ hóa công nghệ: một cuộc chuyển đổi mà chỉ vài trăm kỹ sư hiểu và làm, còn hàng vạn người đứng ngoài, thì sớm muộn cũng đứt gãy.

Và “bình dân học vụ số” ở BIDV đã có hình hài của một chiến dịch. Từ 7.036 lượt đào tạo chuyển đổi số năm 2023, 6.156 lượt năm 2024, con số vọt lên hơn 21.825 lượt năm 2025 - trong đó có việc phổ cập nhận thức về trí tuệ nhân tạo tới 100% cán bộ Trụ sở chính. Đi kèm là 11 khóa (5.504 lượt) về quyền riêng tư, bảo mật và sử dụng dữ liệu có trách nhiệm: phổ cập năng lực số luôn đi đôi với phổ cập đạo đức số. Việc học ấy nay được đặt dưới sự lãnh đạo trực tiếp của cấp ủy. Hưởng ứng yêu cầu của Nghị quyết số 57-NQ/TW “triển khai sâu rộng phong trào ‘học tập số’”, Nghị quyết số 91-NQ/ĐU giao nhiệm vụ “thúc đẩy mạnh mẽ phong trào ‘học tập số’, ‘phổ cập số’”. Nghị quyết số 61-NQ/ĐU đặt chỉ tiêu đến năm 2030 “100% cán bộ, đảng viên và người lao động BIDV được đào tạo về AI và ứng dụng AI trong ngành ngân hàng”. Nghị quyết số 59-NQ/ĐU về phát triển đào tạo xác định BIDV phải trở thành “tổ chức học tập - nơi việc học trở thành thói quen, thành văn hóa của BIDV”, “phấn đấu mỗi cán bộ BIDV là một trung tâm học tập”, tối thiểu 52 giờ đào tạo mỗi người mỗi năm; Chương trình hành động số 19-CTr/ĐU kéo việc học về tận từng chi bộ, theo tinh thần “rõ người, rõ việc, rõ trách nhiệm, rõ thời gian, rõ kết quả”. Một sự dân chủ hóa tri thức rất gần với tinh thần “Bình dân học vụ” năm 1945 - nay đã có đủ lời hiệu triệu, chỉ tiêu và người chịu trách nhiệm.

Khi công nghệ chịu đi bộ ra chợ

Nhưng phép thử gắt gao nhất của triết lý “không ai bị bỏ lại” nằm ngoài cánh cổng ngân hàng: ở những hộ kinh doanh nơi vỉa hè, những tiểu thương nơi chợ tỉnh.

Năm 2026 đặt họ trước hai khúc ngoặt thể chế dồn dập. Từ ngày 1/1/2026, mô hình thuế khoán đối với hộ kinh doanh được xóa bỏ, chuyển sang thuế kê khai. Từ ngày 1/3/2026, theo Thông tư số 25/2025/TT-NHNN, tài khoản phục vụ kinh doanh của hộ phải đứng đúng tên hộ, trùng khớp giấy chứng nhận đăng ký. Với hàng triệu con người chỉ quen cuốn sổ tay và đồng tiền mặt, đó là cú chuyển mình gần như bất khả nếu phải đi một mình. Bản lĩnh văn hóa của một ngân hàng bộc lộ ở chính đây - không phải ở chỗ nó tuân thủ quy định, mà ở chỗ nó chịu gánh giúp người yếu thế phần khó nhọc nhất của việc tuân thủ.

BIDV trở thành ngân hàng đầu tiên tích hợp trọn vẹn giải pháp quản lý bán hàng MyShop Pro ngay trên ứng dụng SmartBanking. Chỉ với một chiếc điện thoại, chủ hộ vừa quản lý đơn hàng, thu - chi, dòng tiền, vừa lập hóa đơn điện tử, dùng chữ ký số, tổng hợp doanh thu phục vụ kê khai thuế - kèm loạt ưu đãi gỡ rào cản chi phí: miễn phí trọn đời MyShop Pro, miễn phí sáu tháng hóa đơn điện tử và chữ ký số, tặng loa thanh toán.

Cuối tháng 11/2025, trong Chiến dịch “60 ngày cao điểm”, cán bộ BIDV Chi nhánh Bắc Ninh “ra quân” cùng cơ quan Thuế tỉnh, trực tiếp đến gặp, ngồi cùng các tiểu thương để hướng dẫn kê khai, nộp thuế qua MyShop Pro. Hình ảnh những cán bộ ngân hàng cầm điện thoại đến tận sạp hàng để chỉ cho một người bán tạp hóa cách lập tấm hóa đơn điện tử đầu tiên - đó là “human banking” ở dạng cụ thể và cảm động nhất. Công nghệ không ngồi yên trong máy chủ; nó chịu đi bộ ra chợ. Và đó cũng là phong cách “trọng dân, gần dân, hiểu dân, học dân” của Chủ tịch Hồ Chí Minh, hiện về trong dáng hình của một người cán bộ ngân hàng thời số.

Những sạp hàng ấy là tế bào nhỏ nhất của khu vực kinh tế tư nhân - khu vực mà Nghị quyết số 68-NQ/TW của Bộ Chính trị đặt vào vị trí động lực phát triển. Nghị quyết số 12-NQ/ĐU ngày 18/8/2025 của Đảng ủy BIDV triển khai nghị quyết ấy với quyết tâm “đối xử công bằng, bình đẳng với kinh tế tư nhân”, “thúc đẩy tinh thần khởi nghiệp sáng tạo, chuyển đổi số và làm giàu hợp pháp, chính đáng”, và giao BIDV chủ trì hoặc tham gia các “Diễn đàn đối thoại ‘Ngân hàng - Thuế - Doanh nghiệp’” - đúng mô hình Bắc Ninh đã làm. Đáng nói hơn, chiếc ứng dụng trên tay người tiểu thương đã đi vào văn kiện của cấp ủy: Chương trình hành động số 13-CTr/ĐU ngày 21/5/2026 giao nhiệm vụ “hoàn thiện các tính năng MyShop Pro hỗ trợ hộ kinh doanh, tiểu thương quản lý dòng tiền, kê khai thuế”, cùng cơ chế hỗ trợ đặc thù cho “đồng bào dân tộc, người yếu thế, vùng sâu xa, doanh nghiệp do phụ nữ, người yếu thế làm chủ”. Khi tên một tính năng phần mềm có mặt trong chương trình hành động của Đảng ủy, ranh giới giữa nhiệm vụ chính trị và công việc hằng ngày của người làm ngân hàng đã được xóa nhòa.

Ở tầng cao hơn, ngày 26/6/2026, BIDV ký thỏa thuận hợp tác về chuyển đổi số với Ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội, phủ cả hộ kinh doanh, doanh nghiệp và khối hành chính công. Chữ “phụng sự” trong bộ gen BIDV được viết bằng một khổ chữ lớn hơn: không chỉ phụng sự khách hàng của mình, mà phụng sự cả một nền kinh tế đang chuyển mình lên số.

Ba mặt trận văn hóa của trí tuệ nhân tạo

Nếu dữ liệu lớn là thử thách của thập niên vừa qua, thì trí tuệ nhân tạo là thử thách của thập niên đang tới. Khi máy móc bắt đầu không chỉ thực thi mà còn phán đoán, ranh giới giữa “công cụ phục vụ con người” và “công cụ thay thế con người” trở nên mong manh. Có thể nhận diện ba mặt trận văn hóa - và chúng trùng khít với ba mảng ứng dụng mà Chiến lược Dữ liệu và AI giai đoạn 2026-2030 của BIDV đặt ra.

Mặt trận thứ nhất là thấu cảm: chiến lược triển khai trợ lý ảo hỗ trợ khách hàng 24/7, nhưng nói rõ mục đích là “giảm tải cho cán bộ” - để con người rảnh tay cho phần việc chỉ con người làm được: lắng nghe, trấn an, thấu hiểu. Mặt trận thứ hai là công bằng: thay vì để thuật toán học từ dữ liệu thiên lệch mà khước từ người yếu thế, chiến lược giao cho AI sứ mệnh “nâng cao khả năng tiếp cận tín dụng đối với khách hàng cá nhân và doanh nghiệp nhỏ và vừa”. Nghị quyết số 12-NQ/ĐU của Đảng ủy BIDV chỉ ra công cụ cụ thể: “đầu tư vào công nghệ phân tích dữ liệu thay thế (Alternative Data)” làm cơ sở “tăng cường cho vay đối với các doanh nghiệp nhỏ và vừa, hộ kinh doanh”. Dữ liệu thay thế - dòng tiền bán hàng, hóa đơn điện tử, lịch sử nộp thuế - chính là cánh cửa cho người nông dân, người tiểu thương vốn không có “lịch sử tín dụng đẹp” được thuật toán nhìn thấy câu chuyện thật của mình. Mặt trận thứ ba là an tâm: các kỹ thuật phát hiện bất thường cảnh báo tức thời giao dịch gian lận, phòng chống rửa tiền - biến tốc độ của máy thành một dạng chở che.

Quan trọng hơn cả, BIDV đã trả lời câu hỏi “lấy gì bảo đảm máy không trượt khỏi quỹ đạo giá trị” bằng văn bản. Chiến lược yêu cầu mọi hoạt động dữ liệu và AI tuân thủ “pháp luật, quyền riêng tư và các hướng dẫn về quản trị, kiểm soát, đạo đức và quản lý rủi ro”, và “thiết lập Khung quản trị AI bao gồm các nguyên tắc đạo đức và chính sách AI có trách nhiệm”. “Giữ hồn”, đến đây, đã thôi là một ẩn dụ văn chương. Nó thành một yêu cầu quản trị cụ thể: mỗi quyết định do máy gợi ý vẫn phải có thể được con người soi xét, giải thích và chịu trách nhiệm.

Cấp ủy cũng đã nhìn thấy mặt trận ấy: Nghị quyết số 60-NQ/ĐU yêu cầu “sớm đưa vào hoạt động Trung tâm Trí tuệ nhân tạo (AI) và đổi mới sáng tạo”; Chương trình hành động số 21-CTr/ĐU giao nhiệm vụ “xây dựng và triển khai bộ chuẩn mực văn hóa số BIDV; lồng ghép các giá trị văn hóa vào các nền tảng số, sản phẩm dịch vụ”. Giữ hồn, đến đây, là đưa văn hóa vào tận bên trong cỗ máy.

Con số biết làm thơ, cỗ máy biết nhường lời

Để thấy “giữ hồn” không phải lời hứa trên giấy, chỉ cần bước vào chính chiếc điện thoại của khách hàng. Cuối tháng 12/2024, thấu hiểu tâm lý “cầu may” của người trẻ, BIDV ra mắt tính năng chọn số tài khoản theo phong thủy, cung hoàng đạo - kèm một trang web dùng AI để người dùng khám phá ý nghĩa của một dãy số, thậm chí để AI sáng tác một bài thơ, một bài hát về chính dãy số ấy.

Chi tiết tưởng như vui nhộn này đắt hơn vẻ ngoài của nó. Một cỗ máy vốn được huấn luyện để tối ưu hiệu suất lại được giao một việc “vô dụng” về mặt hiệu suất: biến một dãy số tài khoản khô khan thành một bài thơ. Nếu ta từng lo công nghệ quy giản con người thành “một con số”, thì ở đây, nghịch lý thay, AI làm điều ngược lại - thổi vào con số vô hồn cái ý nghĩa cá nhân, cái chất thơ.

Ở phía sau quầy, Gen AI Search - một trong sáu giải pháp đưa BIDV tới danh hiệu “Doanh nghiệp chuyển đổi số xuất sắc” tại Vietnam Digital Awards 2025 - làm phần tra cứu hàng trăm trang quy định trong vài giây, để người cán bộ dành thời gian cho việc không cỗ máy nào làm thay được: nhìn vào mắt khách hàng. Cố nhiên, AI tạo sinh cũng có thể “bịa” ra câu trả lời sai với vẻ tự tin như thật; vì thế Khung quản trị AI là sợi dây buộc con người luôn ở vị trí người soi xét cuối cùng. AI gánh phần “tra cứu”; con người giữ phần “thấu cảm”.

BIDVRun - thuật toán quy đổi mồ hôi thành lòng tốt

Ở chiều ngược lại, công nghệ còn được dùng để khuếch đại nghĩa tình. BIDV là ngân hàng đầu tiên trong hệ thống xây dựng ứng dụng BIDVRun - nền tảng giải chạy thiện nguyện số. Qua mười một mùa, chuỗi giải đã quy tụ 431.532 lượt vận động viên, ghi nhận 29,3 triệu ki-lô-mét và quy đổi 125 tỷ đồng dành cho cộng đồng - hóa thân thành 132.000 suất quà Tết, mười ba nhà cộng đồng tránh lũ và hàng vạn cây xanh góp vào chương trình một triệu cây xanh của BIDV.

Cái thuật toán lặng lẽ quy đổi mỗi ki-lô-mét mồ hôi thành một mầm cây, một mái nhà tránh lũ chính là hình ảnh cô đọng nhất của một nền công nghệ “có hồn”: không đo con người để khai thác, mà đo con người để trao đi. Chương trình hành động số 21-CTr/ĐU về văn hóa đã ghi giải chạy “BIDV RUN - Vì cuộc sống Xanh” thành nhiệm vụ thường niên - một ứng dụng thiện nguyện được cấp ủy nhìn nhận như một thiết chế văn hóa.

Hành trình ấy được ghi nhận từ bên ngoài: BIDV nhiều lần được vinh danh “Ngân hàng số tốt nhất Việt Nam” (Euromoney, 2023-2024), đồng thời thuộc nhóm những nơi làm việc tốt nhất Việt Nam và châu Á - công nghệ tiến lên không bằng cách vắt kiệt con người, mà song hành với việc chăm lo cho con người. Và điểm hẹn của khung chiến lược đến năm 2030 - “Lớn - Mạnh - Xanh - Thông minh - Hạnh phúc - Nghĩa tình” - lại là một phạm trù rất người: hạnh phúc, điều Nghị quyết số 61-NQ/ĐU đặt thành mục tiêu “xây dựng BIDV là ‘ngân hàng hạnh phúc’ của người lao động”. “Thông minh” chỉ là con đường; “hạnh phúc” mới là đích đến.

Ba bài học cho công tác xây dựng Đảng trong doanh nghiệp thời chuyển đổi số

Đặt cạnh nhau những chặng đường của cả loạt bài - cỗ máy ACCOTA dưới ánh đèn pin, bài hịch năm 2022, bảy đêm trắng năm 2004, hàng trăm đôi dép năm 2023, người cán bộ ngân hàng ngồi bên sạp tạp hóa, một con số biết làm thơ - có thể rút ra ba bài học vượt ra ngoài phạm vi một ngân hàng.

Thứ nhất, chuyển đổi số trước hết là chuyển đổi con người - và vì thế, là công việc của tổ chức đảng. Công nghệ có thể mua; sự “trên dưới một lòng” thì không. Khối đoàn kết, kỷ luật và tinh thần phụng sự mà tổ chức đảng hun đúc mới là điều kiện quyết định thành bại của một cuộc chuyển đổi. Đó cũng là điều Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị khẳng định khi định vị văn hóa là “nền tảng, sức mạnh nội sinh quan trọng”, và Nghị quyết số 61-NQ/ĐU của Đảng ủy BIDV cụ thể hóa bằng quan điểm “lấy con người BIDV làm trung tâm, chủ thể và động lực của quá trình phát triển”.

Thứ hai, trách nhiệm nêu gương của người đứng đầu là chất xúc tác mạnh nhất. Từ lời thề “tướng” đứng trước “quân” trong bài hịch, câu nói “lỗi ở tôi, tôi có tội”, quyết định “không bàn lùi”, đến khoảnh khắc chọn niềm tin thay vì nỗi sợ trước giờ chuyển đổi - mọi bước ngoặt của cuộc chuyển đổi đều bắt đầu từ bản lĩnh dám chịu trách nhiệm của người lãnh đạo. Chương trình hành động số 21-CTr/ĐU đã đưa “vai trò nêu gương của cán bộ lãnh đạo, quản lý trở thành tiêu chí bắt buộc trong đánh giá, xếp loại tập thể và cá nhân hàng năm”.

Thứ ba, tự chủ công nghệ và nhân văn công nghệ là hai mặt của một bản lĩnh độc lập. Làm chủ mã nguồn là giữ chủ quyền số; đặt công nghệ dưới hệ giá trị, như Khung quản trị AI đã thể chế hóa, là giữ chủ quyền văn hóa. Trong thời đại dữ liệu và thuật toán có thể định hình cả cách con người nghĩ và sống, bảo vệ quỹ đạo nhân văn của công nghệ cũng là bảo vệ nền tảng tư tưởng - bằng hành động cụ thể, bằng kết quả đo đếm được. Một doanh nghiệp nhà nước tự làm chủ lõi công nghệ và dùng nó phụng sự từ người tiểu thương đến chính quyền Thủ đô cũng là câu trả lời thực tiễn cho Nghị quyết số 79-NQ/TW về phát triển kinh tế nhà nước, mà Đảng ủy BIDV đã cụ thể hóa bằng Nghị quyết số 60-NQ/ĐU và Chương trình hành động số 14-CTr/ĐU.

***

Sợi chỉ đỏ xuyên suốt tất cả là một nguyên tắc giản dị: đổi mã nguồn mà không sứ mệnh. Công nghệ có quyền thay đổi cách BIDV làm việc, nhưng không được phép thay đổi lý do BIDV tồn tại. Qua mọi thế hệ công cụ - từ bàn tính, cỗ máy ACCOTA, hai chiếc máy AT286 cho đến những mô hình ngôn ngữ lớn - ba câu hỏi gốc vẫn phải được trả lời như nhau: khách hàng có an tâm không, có được tôn trọng không, có được phụng sự bằng cả tấm lòng không.

Một ngân hàng có thể mua được công nghệ tối tân nhất bằng tiền. Nhưng cái “hồn” khiến khách hàng đặt niềm tin, khiến cán bộ sẵn lòng thức trắng, khiến một dãy số vô tri cũng trở nên có nghĩa - thì không một hợp đồng nào mua nổi.

Đất nước đang bước vào kỷ nguyên vươn mình, nơi khoa học, công nghệ và chuyển đổi số được Đảng xác định là đột phá quan trọng hàng đầu. Trên hành trình ấy, câu chuyện BIDV nhắc ta một điều: hành trang quý nhất khi bước vào tương lai không nằm trong máy chủ, mà nằm trong hệ giá trị được lặng lẽ bồi đắp mỗi ngày dưới sự lãnh đạo của Đảng. Đổi mã nguồn - để đi xa hơn. Giữ nguồn cội - để đi xa mà vẫn là chính mình.

Xem thêm:
> Kỳ 1 - Tự chủ: “Người Việt ta thua kém ai đâu"

> Kỳ 2 - Kỷ luật và nghĩa tình: “Trên dưới một lòng" giữa những cuộc đại phẫu