Áp lực thị trường gia tăng: Xuất khẩu gạo cần những đột phá nào?

Áp lực giảm sút và những điểm tựa thị trường

Những yếu tố này tạo áp lực lớn lên thị trường tài chính, tiền tệ và tỷ giá tại các nước đang phát triển, kéo theo nhu cầu tiêu dùng và hoạt động kinh tế ở mức thấp. Bên cạnh đó, xu hướng bảo hộ thương mại xuất hiện trở lại dưới nhiều hình thức khác nhau, cùng với việc các nước phát triển ngày càng gia tăng các yêu cầu liên quan đến an toàn người tiêu dùng, phát triển bền vững và chống biến đổi khí hậu. Các tiêu chuẩn, quy định mới đối với sản phẩm nhập khẩu, trong đó có gạo, đã và đang tạo thêm rào cản cho hoạt động xuất khẩu.

Trong bối cảnh đó, Bộ Công Thương - dưới sự chỉ đạo thường xuyên, trực tiếp của Chính phủ và Thủ tướng Chính phủ - đã chủ động phối hợp với các bộ, ngành liên quan, bám sát diễn biến tình hình trong nước và quốc tế để có những phản ứng chính sách kịp thời, hiệu quả. Đồng thời, nhiều giải pháp hỗ trợ các hiệp hội ngành hàng và cộng đồng doanh nghiệp đã được triển khai nhằm thúc đẩy sản xuất, kinh doanh và xuất khẩu.

Theo số liệu thống kê sơ bộ của cơ quan Hải quan, trong 11 tháng đầu năm 2025, xuất khẩu gạo của Việt Nam đạt hơn 7,53 triệu tấn với trị giá trên 3,85 tỷ USD, giá xuất khẩu bình quân đạt 511,09 USD/tấn. So với cùng kỳ năm 2024 – năm ghi nhận mức xuất khẩu gạo cao nhất từ trước tới nay - xuất khẩu gạo năm 2025 giảm 10,9% về lượng và giảm 27,4% về trị giá. Diễn biến này phản ánh rõ nét tác động của bối cảnh thị trường quốc tế nhiều biến động.

Ở góc độ thị trường, một số thị trường truyền thống ghi nhận mức sụt giảm mạnh so với cùng kỳ, như Indonesia giảm gần 96,38%, Malaysia giảm 32,5%. Tuy nhiên, sự gia tăng xuất khẩu tại các thị trường Ghana (tăng 52,64%), Trung Quốc (tăng 165,14%), Bangladesh (tăng gấp 238,48 lần) và Senegal (tăng khoảng 73 lần) đã góp phần bù đắp đáng kể cho sự sụt giảm tại các thị trường. Chủng loại gạo xuất khẩu của Việt Nam tiếp tục tập trung vào các dòng gạo trắng chất lượng cao và gạo thơm, chiếm khoảng 69% tổng lượng gạo xuất khẩu, cho thấy xu hướng dịch chuyển theo hướng nâng cao chất lượng và giá trị gia tăng.

Xây dựng các vùng nguyên liệu ổn định, đáp ứng yêu cầu an toàn thực phẩm, truy xuất nguồn gốc, ổn định chất lượng và xây dựng thương hiệu được coi là điều kiện tiên quyết

Gắn xuất khẩu với tái cơ cấu sản xuất và nâng cao năng lực cạnh tranh

Về các yếu tố tác động và triển vọng xuất khẩu gạo trong năm 2026, theo đại diện Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), dự kiến sản lượng sản xuất lúa năm 2026 đạt khoảng 43 triệu tấn, giảm khoảng 0,2 triệu ha diện tích gieo trồng so với cùng kỳ do điều chỉnh cơ cấu mùa vụ. Trước thực tế này, đại diện Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật kiến nghị các địa phương tập trung khôi phục sản xuất sau ảnh hưởng của thiên tai, đẩy mạnh sản xuất vụ Đông Xuân 2025-2026, bảo đảm diện tích gieo trồng, cơ cấu giống và thời vụ.

Đồng thời, việc triển khai Đề án phát triển bền vững một triệu héc-ta chuyên canh lúa chất lượng cao và phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh vùng ĐBSCL đến năm 2030 được xác định là giải pháp then chốt nhằm nâng cao chất lượng, ổn định nguồn cung và thúc đẩy xuất khẩu các sản phẩm gạo đáp ứng yêu cầu thị trường.

Ở góc độ thị trường, đại diện Hiệp hội Lương thực Việt Nam nhận định, sự tăng trưởng của các thị trường châu Phi cùng với đà phục hồi của thị trường Trung Quốc đã góp phần bù đắp phần lớn sự sụt giảm tại các thị trường khác trong thời gian qua.

Nhận định về triển vọng năm 2026, ông Trần Quốc Toản, Phó Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu, Bộ Công Thương cho rằng, xuất khẩu gạo sẽ chịu tác động từ một số yếu tố quan trọng. Trong đó, Philippines dự kiến quay trở lại nhập khẩu từ tháng 1/2026, dù có thể thay đổi về thuế nhập khẩu và quy định nhập khẩu gạo, song vẫn được xem là yếu tố thúc đẩy xuất khẩu gạo Việt Nam. Cùng với đó là sự phục hồi của các thị trường truyền thống như Trung Quốc, Bangladesh và các nước châu Phi; tín hiệu tích cực từ các thỏa thuận thương mại gạo song phương; và đặc biệt là chất lượng gạo xuất khẩu của Việt Nam ngày càng được nâng cao, góp phần gia tăng khả năng cạnh tranh trên thị trường thế giới.

Ông Lê Thanh Tùng, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội ngành hàng lúa gạo Việt Nam nhấn mạnh yêu cầu cần xác định lúa gạo là mặt hàng đặc biệt, vừa phải bảo đảm tiêu thụ trong nước và an ninh lương thực, vừa đáp ứng nhu cầu xuất khẩu hiệu quả. Theo đó, việc xây dựng các vùng nguyên liệu ổn định, đáp ứng yêu cầu an toàn thực phẩm, truy xuất nguồn gốc, ổn định chất lượng và xây dựng thương hiệu được coi là điều kiện tiên quyết. Trên cơ sở này, ông đề nghị Hiệp hội Lương thực Việt Nam và các doanh nghiệp thành viên phối hợp với Hiệp hội ngành hàng lúa gạo Việt Nam xây dựng thí điểm một số vùng nguyên liệu đạt chuẩn theo tiêu chí của Đề án một triệu héc-ta.

Liên quan đến việc tận dụng các ưu đãi từ các hiệp định thương mại tự do, ông Ngô Chung Khanh, Phó Vụ trưởng Vụ Chính sách thương mại đa biên (Bộ Công Thương) chỉ ra rằng, các thương nhân xuất khẩu gạo của Việt Nam vẫn còn hạn chế trong việc khai thác hiệu quả các FTA, chưa chú trọng đầy đủ tới các thị trường lớn, giá trị cao, cũng như chưa tập trung phát triển thương hiệu gạo riêng tại các thị trường này. Để khắc phục, ông đề xuất cần xây dựng kế hoạch, chiến lược tận dụng FTA bài bản; tăng cường phối hợp giữa các cơ quan quản lý và doanh nghiệp; thúc đẩy xây dựng thương hiệu gạo Việt Nam; và đẩy mạnh kết nối với sự điều phối của cơ quan nhà nước và các hiệp hội.

Bên cạnh đó, đại diện các Thương vụ Việt Nam tại Úc, Nigeria, Singapore, Malaysia, Philippines, Ai Cập, Algeria, Trung Quốc… đã cung cấp thông tin cập nhật về chính sách nhập khẩu gạo tại các nước sở tại, đồng thời khuyến nghị các thương nhân cần thận trọng trong giao dịch, chú trọng bảo đảm chất lượng, kiểm dịch, mẫu mã, bao bì và tìm hiểu kỹ đối tác, tập quán thanh toán nhằm nâng cao hiệu quả xuất khẩu.