Có nên loại bỏ hoàn toàn các sản phẩm có đường trong chế độ ăn ?

GS.TS. Nguyễn Quang Dũng chỉ ra đường nó là một nguồn năng lượng thiết yếu và quan trọng đối với cơ thể, đặc biệt là khi được sử dụng đúng cách.

“Chúng ta phải hiểu rằng đường, về bản chất, cụ thể là glucose, là nguồn năng lượng chính cho hoạt động của cơ thể, đặc biệt là não bộ và cơ bắp. Não bộ tiêu thụ tới một nửa năng lượng đường của cơ thể để duy trì các chức năng tư duy, ghi nhớ và học tập. Nếu cơ thể bị thiếu hụt glucose, quá trình truyền dẫn thần kinh có thể bị gián đoạn, gây ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng tập trung và nhận thức”, GS.TS. Nguyễn Quang Dũng phân tích.

Tuy nhiên, xu hướng mất cân đối toàn diện trong khẩu phần ăn đang tạo ra một "gánh nặng kép" vừa gây ra các bệnh của "thừa" (béo phì, tiểu đường, tim mạch), vừa gây ra các bệnh của "thiếu" (thiếu vi chất, vitamin, và chất xơ). Như xu hướng tiêu thụ thịt vượt mức khuyến nghị, dẫn đến tỷ lệ protein động vật ở mức cao trong khi, lượng tiêu thụ rau xanh, trái cây và chất xơ vẫn còn thấp so với nhu cầu dinh dưỡng. Đặc biệt là với giới trẻ, nguy cơ về béo phì, đái tháo đường và các bệnh lý tim mạch đang gia tăng khi xu hướng ẩm thực đang trực tiếp thúc đẩy một cuộc khủng hoảng sức khỏe cộng đồng thông qua việc nạp vào cơ thể một lượng calo rỗng (empty calories) khổng lồ giàu năng lượng nhưng lại nghèo dưỡng chất. Ví dụ như một ly trà sữa trân châu (size M) trung bình có thể chứa từ 50 đến 70 gram đường. Con số này đã cao gấp đôi mức khuyến nghị tối đa của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) cho một người trưởng thành (không quá 25 gram đường tự do mỗi ngày). Việc tiêu thụ thường xuyên làm tăng đột ngột đường huyết, gây áp lực lên tuyến tụy, và là con đường ngắn nhất dẫn đến kháng insulin và tiểu đường type 2 ngay cả ở người trẻ. Nó cũng liên quan trực tiếp đến tăng huyết áp và rối loạn mỡ máu.

Một báo cáo của UNICEF về chế độ ăn của trẻ em Việt Nam chỉ ra chế độ ăn bị thống trị bởi các sản phẩm chế biến sẵn đang thúc đẩy sự gia tăng thừa cân, béo phì. Ví dụ: Chỉ một combo đồ ăn nhanh (gồm 1 burger, khoai tây chiên) có thể chứa tới 74g đường: Vượt 148% mức khuyến nghị hàng ngày 50g; 12g chất béo bão hòa, chiếm hơn 50% mức khuyến nghị hàng ngày; 1195 mg natri chiếm 60% mức khuyến nghị hàng ngày. Chế độ ăn này (thiếu chất xơ, thừa chất béo xấu) đang liên quan đến sự gia tăng các ca ung thư đại trực tràng ở người trẻ, một căn bệnh vốn trước đây chỉ thấy ở người lớn tuổi. Bên cạnh đó là lối sống ít vận động Việt Nam được xếp vào nhóm 10 nước mà người dân ít vận động nhất thế giới, theo Quỹ Dân số Liên Hợp Quốc (UNFA). Trong khi Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) khuyến nghị 10.000 bước/ngày, trung bình người Việt Nam chỉ đi 3.660 bước/ngày, và nhân viên văn phòng chỉ đạt khoảng 600 bước/ngày.

Những phân tích trên GS.TS. Nguyễn Quang Dũng nhấn mạnh không nên loại bỏ hoàn toàn đường ra khỏi chế độ ăn, và việc này là phản khoa học. Thay vì đó là kiểm soát ở mức độ hợp lý. “Cơ thể chúng ta chuyển hóa các loại đường khác nhau theo cách khác nhau. Ngay cả fructose (thường có trong trái cây, mật ong và cũng được dùng trong đồ uống), khi được tiêu thụ ở mức hợp lý, nó vẫn là nguồn năng lượng hiệu quả, đặc biệt trong quá trình vận động” ông cho biết. Các nghiên cứu cho thấy, ở mức vừa phải, phần lớn fructose sẽ được chuyển hóa thành glucose ngay tại đường ruột, giúp hấp thu năng lượng mà không gây quá tải cho gan. Vì vậy, cần kiểm soát lượng đường tổng thể nạp vào, để nó nằm trong mức cân bằng chung của chế độ ăn, chứ không phải là loại bỏ một sản phẩm cụ thể nào.

Một chế độ ăn lành mạnh để kiểm soát cân nặng hiệu quả không phải là chỉ tập trung vào việc cắt giảm một chất như đường, mà phải là một chế độ ăn cân đối và đa dạng, đảm bảo đủ cả 4 nhóm chất chính.

Theo khuyến nghị của các chuyên gia y tế cho mức tiêu thụ chuẩn (khoảng 2.500 calo/ngày), tỷ lệ các nhóm chất nên là: Carbohydrate (tinh bột, đường, chất xơ) chiếm khoảng 45-65% tổng năng lượng (khoảng 280-400g/ngày); Protein (chất đạm) chiếm 10-35% năng lượng (khoảng 60-200g/ngày); Chất béo chiếm 20-35% tổng năng lượng (khoảng 55-95g/ngày); Chất xơ cần khoảng 25-38g/ngày; Nước uống đủ 2,5-3 lít/ngày.

“Chìa khóa để kiểm soát cân nặng chính là cân bằng được "tổng năng lượng nạp vào" (Calo-in) từ các nhóm trên và "tổng năng lượng tiêu hao" (Calo-out) qua vận động. Trong bức tranh tổng thể đó, chúng ta cần hạn chế chất béo bão hòa, chất béo chuyển hóa, giảm muối và kiểm soát lượng đường tiêu thụ để giảm nguy cơ mắc các bệnh mạn tính” ông Dũng nhần mạnh.

Ông khuyến nghị mọi người xây dựng văn hóa "Cân bằng" và "Có ý thức" đang được người Nhật áp dụng và hình thành một cách tự nhiên, trở thành văn hóa sống. Trong đó, không chỉ chú trọng khẩu phần nhỏ và sự đa dạng (cơm, rau, cá, thịt), hiểu đúng dinh dưỡng, biết kiểm soát khẩu phần và duy trì vận động thường xuyên như đi bộ, đạp xe mà còn hình thành văn hóa ăn uống - coi bữa ăn là thời gian nuôi dưỡng cơ thể và tinh thần, tức là ăn uống "có ý thức" không vội vàng, không xem tivi hay làm việc khi ăn.