Doanh nghiệp da giày xoay xở ra sao trước áp lực xuất khẩu?

Không chỉ lo đơn hàng

Việt Nam hiện có khoảng 3.000 doanh nghiệp da giày, gần 1,5 triệu lao động, đứng thứ ba thế giới về sản xuất và thứ hai về xuất khẩu giày dép. Kim ngạch xuất khẩu năm 2025 của toàn ngành đạt khoảng 29 tỷ USD.

Nhưng quy mô lớn không đồng nghĩa với sức chống chịu mạnh. Đặc thù của ngành là độ mở rất cao, phụ thuộc chặt chẽ vào thị trường bên ngoài. Tại các diễn đàn ngành gần đây, đại diện Hiệp hội Da - Giày - Túi xách Việt Nam (LEFASO) cho biết da giày là lĩnh vực có tới khoảng 90% sản lượng hướng ra xuất khẩu, vì vậy rất nhạy cảm trước mọi cú sốc từ bên ngoài, từ gián đoạn logistics, biến động chi phí năng lượng cho tới thay đổi chính sách thương mại ở các thị trường lớn.

Việt Nam hiện có khoảng 3.000 doanh nghiệp da giày, gần 1,5 triệu lao động

Áp lực hiện nay không còn dừng ở chuyện có đơn hàng hay không. Vấn đề khó hơn là làm sao giữ được lợi nhuận trong bối cảnh biên lãi vốn đã mỏng.

Theo bà Phan Thị Thanh Xuân, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký LEFASO, cơ cấu giá thành một đôi giày hiện gồm khoảng 60-65% là nguyên liệu, 25% là nhân công, khoảng 5% là chi phí quản lý, phần còn lại mới là lợi nhuận. Khi chi phí đầu vào và chi phí logistics tăng, giá xuất khẩu gần như “đứng yên” trong thời gian dài, mọi biến động nhỏ đều có thể ăn mòn biên lợi nhuận của doanh nghiệp.

Nhìn rộng hơn, sức ép với ngành đang đến cùng lúc từ nhiều phía. Tại một tọa đàm về xuất khẩu do Bộ Công Thương chỉ đạo tổ chức hồi đầu tháng 2/2026, đại diện LEFASO cho rằng ngành da giày không nên chỉ nhìn vào tăng trưởng kim ngạch, mà cần nhìn kỹ hơn vào hiệu quả, mức giữ lại giá trị và sức khỏe thực của doanh nghiệp. Cũng tại diễn đàn này, bà Xuân nhấn mạnh nút thắt lớn của ngành vẫn nằm ở nguyên phụ liệu, thiết kế và năng lực tiếp thị. Tỷ lệ nội địa hóa hiện mới khoảng 50-55%, khiến doanh nghiệp khó chủ động về tiến độ, giá thành và khả năng phản ứng nhanh với khách hàng.

Không chỉ có chi phí, doanh nghiệp da giày còn phải đối diện một áp lực mang tính dài hạn hơn, đó là các tiêu chuẩn xanh. Bộ Công Thương từng cảnh báo ngành da giày Việt Nam sẽ ngày càng chịu tác động từ các hàng rào môi trường, đặc biệt tại thị trường châu Âu. Cùng với yêu cầu về phát thải, truy xuất nguồn gốc và thiết kế bền vững, xu hướng triển khai Hộ chiếu sản phẩm số trong khuôn khổ các quy định mới của EU đang buộc doanh nghiệp phải minh bạch hơn về vòng đời sản phẩm và chuỗi cung ứng. Đây không chỉ là áp lực tuân thủ mà còn là áp lực đầu tư mới.

Muốn đi đường dài phải thay đổi

Trong bối cảnh ấy, phản ứng của doanh nghiệp không thể chỉ là ứng phó ngắn hạn theo từng mùa đơn hàng. Điều ngành da giày cần lúc này là thay đổi cách sản xuất và cách tham gia chuỗi giá trị.

Tại buổi làm việc với đoàn công tác Bộ Công Thương, đại diện TBS Group cho biết doanh nghiệp đang đẩy mạnh ứng dụng khoa học - công nghệ vào sản xuất, từng bước chuyển sang mô hình sản xuất thông minh. Theo doanh nghiệp, việc số hóa quản trị nhà máy, tự động hóa khâu kiểm soát chất lượng và quản lý chuỗi cung ứng trên nền tảng dữ liệu tập trung đã bước đầu giúp tối ưu hiệu suất, giảm lãng phí và nâng cao tính minh bạch trong quy trình sản xuất.

Ngành da giày cần sớm phát triển nguồn nguyên phụ liệu trong nước, nâng cao năng lực công nghiệp hỗ trợ và tối ưu chuỗi cung ứng

Từ góc nhìn của doanh nghiệp và LEFASO, một điểm nghẽn lớn của ngành hiện nay là sự phụ thuộc đáng kể vào các nhà cung ứng quốc tế. Điều này không chỉ làm giảm năng lực cạnh tranh mà còn khiến doanh nghiệp trong nước kém linh hoạt hơn trước biến động địa chính trị và rủi ro đứt gãy chuỗi cung ứng.

Vì vậy, các bên cho rằng ngành da giày cần sớm phát triển nguồn nguyên phụ liệu trong nước, nâng cao năng lực công nghiệp hỗ trợ và tối ưu chuỗi cung ứng. Cùng với đó, việc xây dựng cơ sở dữ liệu các doanh nghiệp cung ứng và sản xuất thời trang trong nước được xem là cần thiết để tăng kết nối cung – cầu, nâng tính minh bạch của thị trường và hỗ trợ liên kết sản xuất hiệu quả hơn.

Ở góc độ chuỗi giá trị, một hướng mở khác đang được tính đến là mở rộng liên kết với những đối tác có tính bổ trợ cao. Trong hội thảo trực tuyến mới đây về hợp tác da giày Việt Nam – Ấn Độ, Thương vụ Việt Nam tại Ấn Độ và đại diện Cục Công nghiệp đánh giá hai nền kinh tế có khả năng bổ trợ rõ rệt. Ấn Độ mạnh về nguyên liệu, da thuộc, hóa chất, linh kiện và thiết kế; còn Việt Nam có lợi thế về năng lực sản xuất quy mô lớn, xuất khẩu và mạng lưới FTA. Hai bên đã thống nhất thúc đẩy các nội dung hợp tác về đào tạo, nghiên cứu, chuyển giao công nghệ, tiêu chuẩn chất lượng và kết nối doanh nghiệp.

Điều đáng chú ý là hướng mở này không chỉ mang ý nghĩa xúc tiến thương mại đơn thuần. Trong bối cảnh doanh nghiệp Việt vẫn phụ thuộc khá lớn vào nguồn nguyên phụ liệu nhập khẩu, việc mở rộng liên kết với những đối tác có thế mạnh bổ trợ như Ấn Độ có thể giúp ngành da giày đa dạng hóa nguồn cung, giảm bớt rủi ro phụ thuộc và nâng sức chống chịu trước các biến động của thị trường toàn cầu.

Tuy vậy, liên kết bên ngoài chỉ là một phần của lời giải. Về lâu dài, bài toán cốt lõi của ngành da giày Việt Nam vẫn là nâng tỷ lệ nội địa hóa, cải thiện năng lực công nghiệp hỗ trợ và từng bước dịch chuyển lên các khâu có giá trị gia tăng cao hơn như thiết kế, phát triển vật liệu, xây dựng thương hiệu và quản trị chuỗi cung ứng. Khi phần lớn giá trị của mỗi đôi giày vẫn nằm ở nguyên liệu, thiết kế và thương hiệu, việc chỉ mạnh ở gia công sẽ khiến doanh nghiệp trong nước khó tạo ra biên lợi nhuận tốt và càng khó đi đường dài.

Bởi vậy, áp lực xuất khẩu hiện nay không đơn thuần là sức ép về đơn hàng mà là phép thử đối với năng lực tái cấu trúc của cả ngành. Trong một thế giới ngày càng khắt khe về chi phí, tốc độ giao hàng, tiêu chuẩn xanh và khả năng truy xuất, doanh nghiệp da giày Việt Nam sẽ không thể chỉ dựa vào lợi thế lao động giá rẻ như trước. Muốn giữ được thị phần và nâng chất lượng tăng trưởng, ngành này buộc phải chuyển từ tư duy gia công sang tư duy làm chủ chuỗi giá trị. Chỉ khi giữ lại được nhiều hơn giá trị trong mỗi đơn hàng xuất khẩu, doanh nghiệp Việt mới có thể đứng vững trước biến động và đi xa hơn trên thị trường toàn cầu.