Động lực mới cho công nghiệp và năng lượng Việt Nam

Áp lực kép từ thị trường và tiêu chuẩn xanh toàn cầu

Ông Nguyễn Minh Khánh, Vụ Công nghiệp (Bộ Công Thương) nhận định, nếu như 10 năm trước, doanh nghiệp có thể cạnh tranh bằng giá và nhân công, thì nay khả năng đáp ứng các quy chuẩn carbon và năng lực tự động hóa mới là tấm vé để bước vào chuỗi cung ứng quốc tế. Việc EU triển khai Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) hay việc Mỹ, Nhật Bản đẩy mạnh yêu cầu báo cáo phát thải theo chuỗi đã tạo sức ép lớn với nhiều ngành sản xuất truyền thống của Việt Nam như thép, xi măng, dệt may, điện...

Chuyển đổi kép trở thành điều kiện để doanh nghiệp vẫn đứng vững ở cả hai thị trường là nội địa và quốc tế.

Không chỉ thị trường xuất khẩu, bản thân thị trường nội địa cũng đang thay đổi. Khách hàng công nghiệp giờ đây muốn dữ liệu theo thời gian thực, muốn tối ưu năng lượng và đòi hỏi tính minh bạch toàn chuỗi. Chuyển đổi kép trở thành điều kiện để doanh nghiệp vẫn đứng vững ở cả hai thị trường là nội địa và quốc tế.

Việc số hóa không đơn thuần là trang bị hệ thống máy móc hoặc phần mềm rời rạc. Nhiều doanh nghiệp vẫn nghĩ chuyển đổi số là đầu tư ERP hoặc lắp vài cảm biến IoT. Nhưng cốt lõi nằm ở việc tái cấu trúc toàn bộ quy trình sản xuất từ vận hành, kiểm soát chất lượng, quản trị năng lượng đến logistics nội bộ, TS. Phạm Quang Dũng, Viện Nghiên cứu Chiến lược Công nghiệp cho biết.

Theo khảo sát của Viện Nghiên cứu Chiến lược Công nghiệp thì chỉ có khoảng 17% doanh nghiệp công nghiệp Việt Nam đạt mức độ số hóa từ trung bình trở lên, trong khi con số này ở Malaysia là 35% và Thái Lan là 40%. Khoảng cách này sẽ ngày càng rộng nếu Việt Nam không có bước tiến mạnh trong 5 năm tới. TS. Dũng nhấn mạnh, việc áp dụng mô hình nhà máy thông minh (Smart Factory) có thể giúp doanh nghiệp giảm 15 - 20% chi phí vận hành và tăng 25% hiệu suất dây chuyền. Đây là mức cải thiện đủ để thay đổi vị thế cạnh tranh trên thị trường.

Song song với số hóa, xanh hóa ngành công nghiệp - năng lượng đang trở thành “đường băng” để Việt Nam đạt cam kết phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050.

Bà Lê Thúy An, chuyên gia năng lượng tái tạo chia sẻ, các doanh nghiệp sản xuất có thể giảm từ 10 - 30% chi phí năng lượng nếu áp dụng hệ thống quản trị carbon, tận dụng năng lượng tái tạo và tối ưu hóa vận hành thiết bị. Điều quan trọng không phải là doanh nghiệp có đầu tư năng lượng tái tạo hay không mà là mức độ minh bạch dữ liệu năng lượng và khả năng chứng minh giảm phát thải theo chuẩn quốc tế. Hiện một số ngành như xi măng, thép, chế biến thực phẩm đã bắt đầu triển khai thu hồi nhiệt, tối ưu khí thải và đầu tư hệ thống lưu trữ năng lượng. Tuy nhiên, mức độ triển khai chưa đồng đều và còn thiếu cơ chế khuyến khích mạnh mẽ.

Cần một “hệ sinh thái hỗ trợ chuyển đổi kép”

Đại diện Công Ty TNHH HTK Vina tại Bắc Ninh cho biết, doanh nghiệp đang đứng giữa ngã rẽ hoặc đầu tư đổi mới công nghệ, hoặc chấp nhận bị loại khỏi chuỗi cung ứng. Chúng tôi đã áp dụng hệ thống giám sát năng lượng và tự động hóa một phần dây chuyền. Sau 8 tháng, chi phí điện giảm 14% và tỷ lệ lỗi sản phẩm giảm gần 30%. Những con số này là lời khẳng định: chuyển đổi kép không phải khẩu hiệu mà là lợi ích thiết thực.

Tuy nhiên, khó khăn lớn nhất của doanh nghiệp nhỏ và vừa vẫn là chi phí đầu tư ban đầu và thiếu chuyên gia tư vấn. Chính vì vậy, cần có các gói vay ưu đãi xanh, các chương trình đồng hành tư vấn từ nhà nước và viện nghiên cứu, giúp doanh nghiệp tiếp cận công nghệ với rủi ro thấp hơn.

Cần có những giải pháp thiết thực và lộ trình để thực hiện "Chuyển đổi kép"

Các chuyên gia thống nhất rằng để chuyển đổi kép thành hiện thực, không thể chỉ dựa vào nỗ lực riêng lẻ của doanh nghiệp. Cần một hệ sinh thái bao gồm: tiêu chuẩn hóa dữ liệu công nghiệp; cơ chế tín dụng xanh; chính sách khuyến khích đầu tư công nghệ số; cùng các trung tâm hỗ trợ chuyển đổi số - chuyển đổi xanh tại các địa phương công nghiệp trọng điểm.

Ông Nguyễn Minh Khánh cho rằng, Bộ Công Thương đang xây dựng bộ tài liệu hướng dẫn cho doanh nghiệp, bao gồm khung tiêu chuẩn đo lường carbon, mô hình đánh giá mức độ số hóa và các lộ trình mẫu cho từng ngành. Chúng tôi muốn doanh nghiệp nhìn thấy bức tranh rõ ràng: điểm xuất phát, điểm cần đạt và những bước đi cụ thể.

Trong bối cảnh thế giới đang tái cấu trúc chuỗi cung ứng, việc Việt Nam chọn đi theo con đường số hóa - xanh hóa là lựa chọn đúng đắn. Vấn đề không nằm ở việc có làm hay không, mà là làm nhanh đến đâu, làm hiệu quả như thế nào?