Giải ngân vốn đầu tư công "nhanh, đúng, trúng" để dẫn dắt các nguồn lực xã hội

Nhiều dự án đầu tư vẫn đang chờ tháo gỡ những điểm nghẽn để hoàn thành tiến độ (Ảnh: Công Tâm)

Áp lực đẩy nhanh tiến độ đang gia tăng

Theo PGS.TS. Ngô Trí Long, Hiệp hội Tư vấn tài chính Việt Nam, bản chất của đầu tư công là tạo ra dòng "vốn mồi" ban đầu để mở đường cho phát triển. Đây là những nguồn lực được đầu tư vào các lĩnh vực hạ tầng cốt lõi có suất đầu tư lớn, thời gian thu hồi vốn dài và tiềm ẩn nhiều rủi ro, những lĩnh vực mà khu vực tư nhân thường e ngại hoặc chưa đủ nguồn lực tham gia. Khi chính quyền tiên phong đầu tư, rủi ro đầu tư sẽ được giảm bớt, tạo điều kiện mở rộng không gian phát triển kinh tế - xã hội, định hình và mở ra những phân khúc thị trường mới giàu tiềm năng, đồng thời, dẫn dắt, thu hút hiệu quả các nguồn vốn ngoài nhà nước, bao gồm vốn đầu tư tư nhân và vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI), cùng tham gia phát triển.

Chính từ những cơ hội đó, đầu tư công trở thành một trong những động lực tăng trưởng chính của nền kinh tế hiện nay. Theo báo cáo của Bộ Tài chính, tổng kế hoạch đầu tư công vốn ngân sách nhà nước năm 2026 được Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ giao là 1.022.607 tỷ đồng. Cùng với phần vốn cân đối ngân sách địa phương được giao tăng thêm 14.709,6 tỷ đồng, tổng kế hoạch vốn đến thời điểm báo cáo lên tới 1.037.316,6 tỷ đồng. Đáng chú ý, tiến độ phân bổ vốn đã đạt mức khá cao. Các bộ, cơ quan trung ương và địa phương đã phân bổ chi tiết 1.007.199,3 tỷ đồng cho các nhiệm vụ, dự án. Nếu không tính phần vốn cân đối ngân sách địa phương giao tăng, số vốn đã phân bổ đạt 992.489,7 tỷ đồng, tương đương 97,1% kế hoạch Thủ tướng Chính phủ giao.

Tuy nhiên, đến ngày 20/8/2026, giải ngân vốn đầu tư công từ ngân sách nhà nước đạt 477.177,9 tỷ đồng, tương đương 46,7% kế hoạch Thủ tướng Chính phủ giao. Số vốn ngân sách trung ương chưa phân bổ chi tiết còn 30.117,3 tỷ đồng, thuộc 7 bộ, cơ quan trung ương và 26 địa phương. Bộ Tài chính cho biết, phần vốn này chủ yếu mới được giao bổ sung từ đầu tháng 8 nên cần thời gian hoàn thiện thủ tục đầu tư; một phần khác là vốn các đơn vị đề xuất giảm do không còn nhu cầu để điều chuyển cho nơi có khả năng sử dụng tốt hơn.

Như vậy, khoảng cách giữa vốn đã được phân bổ và vốn thực sự đi vào nền kinh tế vẫn rất lớn. Hơn một nửa kế hoạch vốn vẫn chưa được giải ngân, áp lực đẩy nhanh tiến độ đang gia tăng trong những tháng cuối năm. Những con số này cho thấy nút thắt của giải ngân đang dịch chuyển từ khâu "có vốn" sang khâu "hấp thụ vốn". Trong tổng số hơn 1 triệu tỷ đồng kế hoạch đầu tư công, nguồn lực đã được đưa đến khá sát các dự án, nhưng tốc độ chuyển hóa thành khối lượng xây dựng, nghiệm thu và thanh toán vẫn chưa tương xứng.

Từ thực tiễn địa phương, ông Đặng Thái Sơn, Phó Giám đốc Sở Tài chính tỉnh Ninh Bình cho biết, những khó khăn trong bồi thường, giải phóng mặt bằng, thiếu nguồn vật liệu san lấp, biến động giá nguyên vật liệu và việc điều chỉnh quy mô, thiết kế một số dự án là những nguyên nhân ảnh hưởng tới tiến độ giải ngân vốn đầu tư công trong năm 2026. Toàn tỉnh Ninh Bình có hơn 50 dự án đầu tư công gặp khó khăn, vướng mắc. Trong đó, có hơn 30 dự án đã được xử lý bằng các hình thức như hoàn thành quyết toán, xác định điểm dừng kỹ thuật hoặc tiếp tục bố trí vốn để hoàn thành; còn 20 dự án đang được tập trung tháo gỡ trong năm 2026.

Cũng trong tình trạng này, tại Quảng Ninh, Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng khu vực I đang phụ trách 85 dự án. Trong đó, 23 dự án ở giai đoạn chuẩn bị đầu tư, 30 dự án đang thi công, còn lại đang hoàn thành thủ tục quyết toán. Tổng kế hoạch vốn tính đến ngày 1/9 hơn 5.360 tỷ đồng, nhưng mới giải ngân được khoảng 33%. Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng khu vực II có khối lượng công việc lớn hơn với 124 dự án, gồm 41 dự án chuẩn bị đầu tư, 26 dự án đang thi công và các dự án trong giai đoạn quyết toán. Đến ngày 31/8, đơn vị này mới giải ngân gần 34% trong tổng kế hoạch vốn hơn 8.000 tỷ đồng. Như vậy, lượng vốn cần giải ngân trong thời gian còn lại của năm vẫn rất lớn. Trong khi đó, tiến độ nhiều dự án đang bị níu lại bởi hàng loạt vướng mắc kéo dài.

Những khó khăn này cần đặc biệt lưu ý khi thời gian thực hiện kế hoạch năm đang thu hẹp. Nếu không nhanh chóng tháo gỡ các vướng mắc tại từng dự án, áp lực giải ngân sẽ tiếp tục dồn vào những tháng cuối năm, làm tăng nguy cơ phải chạy tiến độ thay vì tổ chức đầu tư theo một kế hoạch chủ động.

Không có một “điểm nghẽn” chung cho mọi dự án (Ảnh: Báo Chính phủ)

Giải ngân nhanh, đúng và trúng

Bên cạnh đó, theo Nghị quyết số 262/NQ-CP về phiên họp Chính phủ thường kỳ tháng 8/2026, thời gian tới, dự báo tình hình thế giới tiếp tục biến động phức tạp, khó lường, tác động đến tăng trưởng kinh tế. Trong nước, tháng 9 là thời điểm quan trọng trong quý III để tạo đà bứt phá cho các mục tiêu cả năm 2026. Chính phủ yêu cầu tăng tốc giải ngân vốn đầu tư công, thực hiện nghiêm quy định về tạm ứng và thu hồi tạm ứng vốn đầu tư công, không để dồn khối lượng giải ngân lên các tháng cuối năm; hoàn thành việc giải ngân kế hoạch vốn năm 2026, kế hoạch vốn năm 2025 được phép kéo dài thời gian thực hiện sang năm 2026, trong đó có vốn thực hiện các chương trình mục tiêu quốc gia. Đẩy nhanh tiến độ thực hiện các dự án tồn đọng đã được tháo gỡ vướng mắc để đưa vào vận hành, khai thác.

Bộ Tài chính vừa có báo cáo đầu tiên về việc chấm điểm các bộ ngành, địa phương về thực hiện giải ngân kế hoạch vốn đầu tư công. Kết quả chấm điểm thử kỳ tháng 7, tháng 8 bước đầu cho thấy, phương án chấm điểm đã phản ánh được sự khác biệt về tiến độ và mức độ thực hiện giải ngân giữa các bộ, ngành và địa phương, phục vụ theo dõi, so sánh, đánh giá và đôn đốc việc thực hiện kế hoạch giải ngân. Việc thực hiện chấm điểm trên Hệ thống cơ sở dữ liệu tài chính đã phân loại được tình hình giải ngân theo các mức độ, đồng thời hình thành cơ sở dữ liệu về kế hoạch vốn đăng ký giải ngân và các khó khăn, vướng mắc của từng đơn vị, tạo điều kiện để Bộ Tài chính tổng hợp, phân tích nguyên nhân ảnh hưởng đến tiến độ giải ngân, phục vụ công tác chỉ đạo, điều hành trong các kỳ tiếp theo.

Dưới góc độ chuyên gia, PGS.TS. Ngô Trí Long cho rằng, cần đẩy nhanh tiến độ đầu tư công theo hướng tập trung, trọng điểm và hiệu quả; ưu tiên các dự án có sức lan tỏa lớn, sớm hoàn thành và đưa vào khai thác. Đồng thời, cần kiên quyết rà soát, loại bỏ hoặc điều chỉnh các dự án dàn trải, chậm tiến độ nhằm tránh lãng phí nguồn lực. Hiệu quả đầu tư công không chỉ được đánh giá qua tỷ lệ giải ngân mà phải được đo bằng chất lượng và hiệu quả của các công trình sau khi hoàn thành. Đây sẽ là nền tảng nâng cao năng lực cạnh tranh, thu hút mạnh mẽ nguồn vốn tư nhân và đầu tư nước ngoài, đồng thời tháo gỡ các điểm nghẽn của nền kinh tế.

Cùng chung nhận định này, GS.TS. Hoàng Văn Cường, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Kinh tế Việt Nam khẳng định, giải ngân đầu tư công không chỉ cần nhanh mà quan trọng hơn là giải ngân đúng và trúng, tập trung vào những dự án có khả năng tạo tác động lan tỏa lớn, tạo việc làm, nâng cao phúc lợi xã hội và giải quyết hiệu quả những vấn đề thiết yếu. Để nâng cao hiệu quả đầu tư công, cần tập trung nguồn lực cho những dự án thực sự cấp thiết, có khả năng tạo hiệu ứng lan tỏa lớn, như phát triển mạng lưới đường sắt đô thị để giải quyết ùn tắc và mở rộng không gian phát triển. Ngân sách nhà nước cần được sử dụng như "vốn mồi", tập trung vào những hạng mục then chốt để thu hút nguồn lực từ khu vực tư nhân, qua đó gia tăng hiệu quả và sức lan tỏa của mỗi đồng vốn đầu tư.

Đặc biệt, dự án kéo dài sẽ làm tăng chi phí, phát sinh trượt giá và giảm hiệu quả sử dụng vốn. Vì vậy, các khâu chuẩn bị đầu tư, giải phóng mặt bằng và hoàn thiện thủ tục cần được đẩy nhanh để công trình sớm đưa vào khai thác. Việc lựa chọn phương án đầu tư không nên chỉ dựa trên chi phí ban đầu mà cần tính đến chi phí vận hành, bảo trì và hiệu quả khai thác trong dài hạn. Đối với các dự án lớn như đường sắt đô thị, cần lựa chọn công nghệ phù hợp, từng bước làm chủ công nghệ để giảm chi phí vận hành và nâng cao hiệu quả lâu dài, GS.TS. Hoàng Văn Cường khẳng định.