Hạ tầng thanh toán số đảm bảo giao dịch

Toàn cảnh buổi tọa đàm

Thói quen của người dân dần thay đổi

Tại Tọa đàm “Sử dụng tiền văn minh và thanh toán an toàn trong dịp Tết” do Thời báo Ngân hàng tổ chức, ông Nguyễn Hoàng Long, Phó Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Thanh toán Quốc gia Việt Nam (NAPAS) cho biết, trong quá khứ, dịp Tết luôn là “cao điểm” của rút tiền mặt, có thời điểm nhu cầu tăng gấp 5 - 10 lần ngày thường, buộc các ngân hàng phải dồn nguồn lực cho vận chuyển, tiếp quỹ ATM, đặc biệt tại các khu công nghiệp và khu vực tập trung đông lao động. Áp lực này không chỉ làm gia tăng chi phí mà còn tiềm ẩn nhiều rủi ro vận hành.

Thực tế những năm trước, mỗi dịp Tết Nguyên đán, nhu cầu tiền mặt thường tăng vọt: rút tiền mừng tuổi, mua sắm, chi tiêu lễ Tết, cúng lễ, đi lại… Hình ảnh người dân xếp hàng dài trước các cây ATM hay quầy giao dịch ngân hàng vì thế đã trở nên quen thuộc. Tuy nhiên, cùng với sự phát triển của công nghệ và tiến trình chuyển đổi số quốc gia, bức tranh thanh toán ngày Tết đang dần đổi khác. Số liệu thống kê từ NAPAS cho thấy xu hướng này đã đảo chiều rõ rệt. Giai đoạn 2020 - 2025, lượng giao dịch rút tiền mặt tại ATM đã giảm hơn một nửa. Nếu như giai đoạn 2020 - 2021, tỷ lệ rút tiền mặt chỉ giảm khoảng 7 - 8%, thì đến giai đoạn 2022 - 2023 mức giảm đã lên 19% và riêng giai đoạn 2024 - 2025, rút tiền mặt giảm gần 30%.

“Mức sụt giảm này diễn ra liên tục và ngày càng nhanh”, ông Nguyễn Hoàng Long nhấn mạnh.

Song song với đó, thanh toán không dùng tiền mặt tăng trưởng bùng nổ. Hiện nay, mỗi ngày có trên 40 triệu giao dịch được xử lý qua hệ thống NAPAS, với giá trị luân chuyển hơn 200 nghìn tỷ đồng, tương đương khoảng 9 tỷ USD/ngày. Trong dịp Tết, số lượng giao dịch tăng thêm khoảng 30% so với ngày thường - một mức tăng đáng kể nhưng không gây quá tải hệ thống. Quan trọng hơn, mức tăng này ổn định và có thể dự báo cho phép các đơn vị chủ động xây dựng kịch bản vận hành.

“Trong những năm qua, NAPAS cùng các ngân hàng thương mại đã đầu tư mạnh mẽ vào nâng cấp hạ tầng thanh toán, từ hệ thống chuyển mạch, bù trừ đến core banking. Các nền tảng này được thiết kế theo hướng dự phòng và mở rộng linh hoạt, đủ khả năng xử lý các kịch bản lưu lượng tăng gấp đôi, gấp ba trong những thời điểm cao điểm như dịp Tết. Nhờ đó, dù giao dịch tăng mạnh, hệ thống vẫn vận hành ổn định, không còn tình trạng “nghẽn mạch” như khi phụ thuộc vào các kênh vật lý”, ông Long thông tin thêm.

Tại Hà Nội, ông Nguyễn Quốc Huy, Phó Giám đốc NHNN chi nhánh Khu vực 1 cho biết, thanh toán không dùng tiền mặt những năm gần đây đã phát triển mạnh mẽ, không chỉ trong dịp Tết mà hiện diện thường xuyên trong đời sống hằng ngày của người dân Thủ đô. Hạ tầng thanh toán trên địa bàn tiếp tục được đầu tư, nâng cấp đồng bộ, với hàng trăm nghìn thiết bị POS và đơn vị chấp nhận thanh toán.

Tính đến cuối năm 2025, số lượng thiết bị POS đạt gần 400.000, tăng khoảng 80.000 thiết bị so với cuối năm 2024. Số lượng đơn vị chấp nhận thẻ đạt 174.862 đơn vị, tăng đáng kể so với mức 154.000 đơn vị của năm 2024, qua đó đáp ứng tốt hơn nhu cầu thanh toán của người dân và doanh nghiệp. Trong khi đó, số lượng máy ATM tiếp tục xu hướng giảm, phản ánh sự dịch chuyển rõ rệt sang thanh toán không dùng tiền mặt. Năm 2025, toàn địa bàn có 2.586 máy ATM, thấp hơn so với 2.766 máy vào cuối năm 2024.

Một điểm sáng được lãnh đạo NHNN Khu vực 1 ghi nhận là tình trạng công nhân tại các khu công nghiệp xếp hàng rút tiền mặt sau kỳ trả lương hầu như không còn. Nhờ đó, các ngân hàng thương mại giảm đáng kể chi phí duy trì máy móc, hạ tầng mạng và nhân sự tiếp quỹ, kể cả trong những ngày cao điểm trước và trong dịp Tết. Đáng chú ý, các phương thức thanh toán không dùng tiền mặt như chuyển khoản, quét mã QR ngày càng phổ biến, hiện diện từ chợ truyền thống, quán ăn nhỏ đến các bãi trông giữ xe. Ngay cả dịch vụ trông giữ xe cũng đã triển khai thanh toán điện tử, trong đó có các hệ thống thu phí tự động. Tại nhiều vùng nông thôn, miền núi, thanh toán không dùng tiền mặt cũng dần trở thành thói quen trong các giao dịch hằng ngày.

Từ thực tiễn đó, các chuyên gia cho rằng, thanh toán không dùng tiền mặt không chỉ mang lại sự tiện lợi trước mắt mà còn có ý nghĩa lâu dài đối với sự an toàn và tự chủ cho đất nước.

Theo ông Nguyễn Hoàng Long, thanh toán không dùng tiền mặt không chỉ dừng lại ở câu chuyện tiện lợi hay chi phí, mà còn mang ý nghĩa chiến lược đối với an ninh tài chính - tiền tệ quốc gia. Chủ quyền tiền tệ ngày nay không chỉ nằm ở đồng tiền vật lý, mà còn ở hạ tầng thanh toán số. Do đó việc Việt Nam xây dựng được một hệ thống thanh toán quốc gia độc lập, kết nối toàn bộ các ngân hàng trong nước, mang ý nghĩa lâu dài.

TỔNG BIÊN TẬP THỜI BÁO NGÂN HÀNG LÊ THỊ THÚY SEN: Hướng tới môi trường thanh toán lành mạnh và văn minh Ở góc độ là đơn vị truyền thông của ngành Ngân hàng, mỗi dịp Tết đến luôn nổi lên một số vấn đề được dư luận đặc biệt quan tâm. Trong đó, quan trọng nhất là yêu cầu bảo đảm an ninh, an toàn, bảo mật và thông suốt trong hoạt động thanh toán. Thực tế cho thấy, dịp cuối năm và Tết Nguyên đán, nhu cầu sử dụng tiền mặt của người dân tăng cao, dễ dẫn tới tình trạng khách hàng tập trung rút tiền tại các cây ATM, gây ùn tắc và tiềm ẩn rủi ro. Vì vậy, các đơn vị của ngành Ngân hàng đã và đang đẩy mạnh công tác truyền thông, tiếp cận trực tiếp tới người dân, trong đó có người lao động tại các khu công nghiệp, để khuyến khích sử dụng các phương thức thanh toán không dùng tiền mặt. Việc này không chỉ giúp giảm áp lực cho hệ thống thanh toán trong những thời điểm cao điểm, mà còn góp phần hình thành thói quen sử dụng các dịch vụ tài chính hiện đại, an toàn và tiện lợi hơn. Liên quan đến vấn đề tiền lẻ, tiền mới và việc đổi tiền dịp Tết, pháp luật hiện hành đã có các quy định rất rõ về bảo vệ đồng tiền Việt Nam. Bảo vệ đồng tiền không chỉ là trách nhiệm của các cơ quan quản lý, mà là trách nhiệm của mỗi công dân. Trong đó, có những quy định cụ thể về các hành vi không được phép, như hủy hoại đồng tiền bằng cách đốt, cắt xé, dán hoặc sử dụng đồng tiền để trang trí tùy tiện. Đặc biệt, cần phải khẳng định rằng việc kinh doanh dịch vụ đổi tiền và thu phí là hành vi vi phạm pháp luật. Từ thực tiễn quản lý và truyền thông, giá trị lớn nhất mà các hoạt động tuyên truyền mang lại là góp phần nâng cao ý thức của người dân trong việc sử dụng đồng tiền một cách văn minh, đúng quy định. Khi nhận thức xã hội được nâng lên, những thói quen chưa phù hợp sẽ từng bước được điều chỉnh. Bên cạnh đó, giáo dục tài chính giữ vai trò nền tảng trong việc hình thành thói quen chi tiêu, thanh toán văn minh. Trên thế giới, lĩnh vực này luôn được đặc biệt coi trọng như một giải pháp quan trọng để xây dựng một xã hội hiện đại, văn minh. Tại Việt Nam, việc Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chiến lược tài chính toàn diện quốc gia cùng các đề án thúc đẩy thanh toán không dùng tiền mặt, mở rộng khả năng tiếp cận dịch vụ tài chính cho người dân chính là những bước đi cụ thể theo hướng đó. Mục tiêu cuối cùng mà công tác truyền thông, giáo dục tài chính hướng tới vẫn là mang lại những giá trị thiết thực cho người dân, đồng thời góp phần xây dựng một môi trường thanh toán an toàn, thông suốt và văn minh, nhất là trong dịp Tết.

Đảm bảo thanh toán an toàn, thông suốt dịp Tết

Để bảo đảm hoạt động thanh toán an toàn, thông suốt, ngay từ đầu năm, NHNN đã chủ động hoàn thiện hành lang pháp lý, ban hành nhiều văn bản quan trọng như Chỉ thị số 02/CT-NHNN ngày 9/1/2026 về đẩy mạnh chuyển đổi số và bảo đảm an ninh, an toàn thông tin trong hoạt động ngân hàng năm 2026; Thông tư số 77/2025/ TT-NHNN sửa đổi, bổ sung Thông tư 50/2024/TT-NHNN về an toàn, bảo mật trong cung cấp dịch vụ ngân hàng trực tuyến; cùng Công văn 11241/NHNN-TT yêu cầu các tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài và tổ chức trung gian thanh toán bảo đảm thanh toán an toàn, thông suốt dịp cuối năm và Tết Nguyên đán năm 2026.

Về phía thực thi chính sách, các ngân hàng thương mại chủ động đầu tư công nghệ, nâng cao năng lực vận hành nhằm đáp ứng nhu cầu giao dịch tăng cao trong dịp Tết. Ông Trần Hoài Nam, Giám đốc Trung tâm Ngân hàng số TPBank cho biết, với tỷ lệ tới 99,5% giao dịch thực hiện qua kênh số, công tác chuẩn bị cho cao điểm Tết được ngân hàng đặc biệt chú trọng theo hướng chủ động, an toàn và thông suốt 24/7. Bên cạnh việc bảo đảm hạ tầng công nghệ, TPBank còn tối ưu lưu thông tiền mặt thông qua hệ thống ATM thế hệ mới và ứng dụng AI để dự báo nhu cầu rút – nộp tiền, giúp giảm áp lực vận hành trong dịp cao điểm.

Đặc biệt, trong bối cảnh các thủ đoạn lừa đảo ngày càng tinh vi, nâng cao nhận thức và sự tỉnh táo của người dân được coi là yếu tố then chốt. Ông Nam cũng khuyến nghị khách hàng, khi gặp những yêu cầu khẩn cấp, người dân cần bình tĩnh kiểm tra, xác minh thông tin; tuyệt đối không nhấp vào đường link lạ, không cung cấp OTP, không chia sẻ số căn cước công dân, số điện thoại hay bất kỳ thông tin cá nhân nào qua tin nhắn, cuộc gọi, Zalo hoặc các nền tảng trực tuyến khi chưa xác định rõ đối tượng liên hệ. “Nguyên tắc khi giao dịch càng gấp, càng phải chậm lại”, ông Trần Hoài Nam lưu ý.

Tại Hà Nội, ông Nguyễn Quốc Huy, Phó Giám đốc NHNN chi nhánh Khu vực 1 cho biết, thời gian qua, NHNN Khu vực 1 đã chủ động, tích cực triển khai đồng bộ nhiều giải pháp, vừa đáp ứng nhu cầu thanh toán tăng cao trong dịp Tết, vừa thúc đẩy mạnh mẽ thanh toán không dùng tiền mặt gắn với bảo đảm an toàn, an ninh hệ thống thanh toán. Trong đó, công tác thanh tra, kiểm tra hoạt động thanh toán và trung gian thanh toán được tăng cường, góp phần chấn chỉnh kỷ cương, kỷ luật và nâng cao mức độ an toàn của hệ thống thanh toán trên địa bàn Thủ đô.

Trong thời gian tới, đặc biệt là dịp lễ Tết Bính Ngọ, NHNN Khu vực 1 tiếp tục chỉ đạo các tổ chức tín dụng trên địa bàn bảo đảm cung ứng tiền mặt hợp lý; đồng thời khuyến khích người dân sử dụng các phương tiện thanh toán không dùng tiền mặt như chuyển khoản, mã QR, thanh toán điện tử trong các hoạt động như lì xì đầu xuân, đi lễ đầu năm. Bên cạnh đó, NHNN Khu vực 1 sẽ tiếp tục phối hợp với các sở, ngành địa phương, đặc biệt là Sở Văn hóa, trong công tác truyền thông, khuyến khích sử dụng mã QR tại các cơ sở tín ngưỡng, lễ hội, góp phần minh bạch hóa hoạt động công đức và xây dựng thói quen sử dụng tiền văn minh, thanh toán an toàn, hiện đại trong xã hội.

Tuy nhiên, để các chủ trương và giải pháp này thực sự phát huy hiệu quả, bên cạnh nỗ lực của cơ quan quản lý và hệ thống ngân hàng, ý thức và hành vi của người dân đóng vai trò hết sức quan trọng. Theo các chuyên gia, cần có thêm nhiều giải pháp, đẩy mạnh truyền thông để nâng cao nhận thức của người dân trong việc sử dụng các dịch vụ thanh toán một cách chủ động, văn minh và có trách nhiệm.