Khi điểm nghẽn không còn nằm ở chính sách

Chi phí vô hình tác động trực tiếp đến doanh nghiệp

Thực tiễn cho thấy, dù chính sách đã được sửa đổi theo hướng thông thoáng hơn, không ít trường hợp doanh nghiệp vẫn có thể gặp khó khi một hồ sơ phải qua nhiều cơ quan, cùng một quy định được hiểu khác nhau hoặc thủ tục đã số hóa nhưng vẫn đi kèm hồ sơ giấy. Như Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn nhận định, phần lớn khó khăn, vướng mắc hiện nay không xuất phát từ thiếu chủ trương hay cơ chế, chính sách, mà chủ yếu do những điểm nghẽn trong tổ chức thực hiện. “Đây là nội dung cần được tập trung tháo gỡ với tinh thần quyết liệt, thực chất và đồng bộ hơn trong thời gian tới”, ông nói.

Cải cách vì thế không chỉ là sửa đúng, ban hành đủ, mà còn phải bảo đảm chính sách được hiểu thống nhất, triển khai đồng bộ và tạo ra kết quả doanh nghiệp có thể cảm nhận rõ rệt. Bởi sự thiếu chắc chắn trong thực thi đang trở thành một loại chi phí khó nhìn thấy nhưng tác động trực tiếp đến hoạt động của doanh nghiệp, cả về tiền bạc, thời gian, cơ hội thị trường bị bỏ lỡ hay nguy cơ dự án bị kéo dài và rủi ro pháp lý gia tăng.

Theo Chủ tịch Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) Hồ Sỹ Hùng, một trong những vấn đề các doanh nghiệp đang rất băn khoăn là sự bất định của thể chế đang trở thành một loại chi phí, dù vô hình nhưng rất lớn. Điểm nghẽn được phản ánh nhiều nhất là khoảng trống pháp lý khi văn bản cũ đã bị bãi bỏ trước khi văn bản thay thế có hiệu lực, đồng thời pháp luật thay đổi tần suất cao mà thiếu “độ mượt” của quá trình chuyển tiếp. “Tức là doanh nghiệp rơi vào tình thế nếu tuân thủ cái cũ thì vướng, mà không tuân thủ thì coi là vi phạm, vô tình rơi vào rủi ro pháp lý rất lớn”, ông nói.

Và đó chỉ là một trong những nhóm vấn đề mà các doanh nghiệp đang rất băn khoăn. Có gần 900 ý kiến từ các tập đoàn, doanh nghiệp và hiệp hội đã được VCCI tổng hợp thành 53 nhóm vướng mắc thuộc 10 lĩnh vực. Trong số này, 51 nhóm đã nhận được phản hồi của các bộ, ngành, nhưng vẫn có 17 kiến nghị mới dừng ở mức ghi nhận, nghiên cứu, tiếp thu. Với doanh nghiệp, được ghi nhận là cần thiết, nhưng chưa thể coi là kết quả cuối cùng nếu chưa có hướng xử lý, cơ quan chịu trách nhiệm và thời hạn hoàn thành.

Kết quả Chỉ số Niềm tin Kinh doanh (BCI) quý II/2026 mới đây của EuroCham cho thấy rõ nghịch lý này. Dù BCI tăng lên 79,7 điểm, gần mức cao nhất trong bảy năm, 53% doanh nghiệp được khảo sát vẫn coi sự chậm trễ thủ tục hành chính, thực thi chính sách thiếu nhất quán và quản lý thuế chưa minh bạch là những rào cản lớn nhất đối với kế hoạch mở rộng dài hạn.

Một phần ba doanh nghiệp cho biết, thủ tục hành chính làm chậm tiến độ hoạt động và dự án; 29% phải dành nguồn lực cho công việc hành chính thay vì hoạt động kinh doanh cốt lõi; 27% cho rằng sự phức tạp của hệ thống quy định làm suy giảm năng lực cạnh tranh và hạn chế khả năng tiếp cận thị trường… Những số liệu như vậy cho thấy, niềm tin kinh doanh có thể phục hồi nhanh hơn chất lượng thực thi. Doanh nghiệp vẫn nhìn thấy cơ hội, nhưng để chuyển niềm tin thành quyết định đầu tư dài hạn, môi trường pháp lý cần rõ ràng, ổn định và có thể dự báo.

Chủ tịch EuroCham Bruno Jaspaert nhận định, khi doanh nghiệp phát triển với quy mô và mức độ phức tạp cao hơn, họ cũng cần một môi trường pháp lý tương xứng. “Các quy định rõ ràng, thủ tục hành chính hiệu quả và việc thực thi nhất quán là những yếu tố giúp nhà đầu tư yên tâm cam kết vốn trong dài hạn”, ông nhấn mạnh.

Không thể để doanh nghiệp tự nối các “mảnh thủ tục”

Điểm nghẽn thực thi trở nên phức tạp hơn khi một vấn đề liên quan nhiều ngành, nhiều lĩnh vực. Mỗi cơ quan có thể trả lời đúng phần thuộc thẩm quyền, nhưng tổng hợp các câu trả lời đó vẫn chưa tạo thành một hướng xử lý hoàn chỉnh cho doanh nghiệp. Một dự án có thể đồng thời phải giải quyết thủ tục đầu tư, quy hoạch, đất đai, xây dựng, môi trường, nghĩa vụ tài chính. Nếu không có một đầu mối chịu trách nhiệm xuyên suốt, doanh nghiệp sẽ phải tự nối các “mảnh thủ tục” và tự gánh rủi ro nếu cách hiểu giữa các cơ quan không thống nhất.

Chủ tịch VCCI cho rằng, việc giải quyết đồng bộ các vướng mắc liên quan đến nhiều ngành, lĩnh vực, nhiều luật...là khó nhất. “VCCI mong muốn, với mỗi vấn đề sẽ có một cơ quan chủ trì duy nhất và xuyên suốt đến kết quả cuối cùng theo nguyên tắc: Một đầu mối, một quy trình và một kết quả cho doanh nghiệp”, ông Hồ Sỹ Hùng đề xuất.

Mỗi nhóm vướng mắc vì thế phải có cơ quan chủ trì, đầu mối cụ thể, thời hạn xử lý, sản phẩm đầu ra và cơ chế công khai tiến độ. Kết quả xử lý một trường hợp cũng không nên chỉ dừng ở việc trả lời riêng doanh nghiệp đã kiến nghị. Nếu vướng mắc có tính phổ biến, hướng giải quyết cần được chia sẻ để các bộ, ngành và địa phương áp dụng thống nhất, tránh cùng một quy định nhưng mỗi nơi xử lý một cách.

Cải cách vì vậy cần được đo bằng kết quả thực tế hơn là số lượng thủ tục đã công bố cắt giảm. Những chỉ tiêu như thời gian xử lý hồ sơ, tỷ lệ hồ sơ đúng hạn, số kiến nghị được giải quyết dứt điểm, số vướng mắc không tái diễn và mức độ hài lòng của doanh nghiệp sẽ phản ánh chính xác hơn chất lượng thực thi.

Từ trả lời kiến nghị đến chịu trách nhiệm về kết quả

Đáng chú ý, không ít phản hồi đối với doanh nghiệp được thực hiện theo hướng viện dẫn điều, khoản và đề nghị căn cứ quy định để triển khai. Cách trả lời ấy có thể đúng về hình thức, nhưng rất khó để tháo được các vướng mắc thực tế. Điều doanh nghiệp cần là trường hợp của mình được xử lý như thế nào, cơ quan nào chịu trách nhiệm và khi nào có kết quả.

Công khai tiến độ và kết quả xử lý chính là bước quan trọng để chuyển từ trách nhiệm hành chính nội bộ sang trách nhiệm có thể được giám sát. Khi thông tin được công bố, doanh nghiệp có cơ sở theo dõi, cơ quan chủ trì có áp lực hoàn thành, còn cơ quan điều hành có dữ liệu đánh giá chất lượng thực thi. Cùng với công khai, cần gắn trách nhiệm người đứng đầu với hồ sơ quá hạn, thủ tục phát sinh ngoài quy định và những vướng mắc kéo dài.

Việc đánh giá thực thi cần từ cấp trực tiếp tiếp nhận hồ sơ, nơi doanh nghiệp cảm nhận rõ nhất chính sách có thực sự thông thoáng hay không. Các công cụ như DDCI (chỉ số đánh giá sự thực thi ở cấp dưới của các sở ngành), đường dây phản hồi trực tiếp và chế tài đối với những người thực thi… sẽ giúp gia tăng trách nhiệm xử lý công việc, gia tăng mức độ hài lòng của doanh nghiệp.

Điểm cốt lõi là trách nhiệm không thể dừng ở việc đã tiếp nhận hoặc đã có văn bản trả lời. Một kiến nghị có thể khép lại trên hệ thống hành chính nhưng khó khăn thực tế của doanh nghiệp vẫn còn nguyên. Khi cơ quan xử lý phải chịu trách nhiệm về kết quả cuối cùng, chất lượng phản hồi và sự phối hợp liên ngành cũng sẽ trở thành một phần của hiệu quả công vụ.

Với chính sách đã tương đối đầy đủ, chất lượng thực thi sẽ quyết định chính sách có trở thành nguồn lực phát triển hay tiếp tục là rào cản. Chuyển từ trả lời kiến nghị “cho xong” sang chịu trách nhiệm về kết quả - doanh nghiệp thấy hài lòng - vì thế cũng chính là yếu tố giúp củng cố niềm tin kinh doanh và tạo thêm dư địa cho tăng trưởng.