Khi niềm tin thị trường cần một “thước đo” pháp lý

Theo đại diện Bộ Công Thương, hiện hệ thống quy định về xuất xứ hàng hóa của Việt Nam chủ yếu phục vụ hoạt động xuất khẩu, nhập khẩu và thực thi các cam kết trong các hiệp định thương mại tự do (FTA). Trong khi đó, với hàng hóa sản xuất và tiêu thụ nội địa, tiêu chí xác định xuất xứ gần như vẫn là “vùng xám” pháp lý.

Hàng hóa sản xuất và tiêu thụ nội địa, tiêu chí xác định xuất xứ gần như vẫn là “vùng xám” pháp lý

Thực tế này đang đặt ra không ít thách thức cho công tác quản lý. Khi không có một chuẩn mực thống nhất, việc doanh nghiệp tự công bố “hàng Việt Nam” trở nên dễ dãi, thậm chí tùy tiện.

Hệ quả là, không ít sản phẩm dù chỉ trải qua các công đoạn gia công, lắp ráp hoặc chế biến đơn giản chưa làm thay đổi căn bản bản chất hàng hóa vẫn được gắn nhãn “sản xuất tại Việt Nam” hoặc “sản phẩm của Việt Nam”. Điều này khiến ranh giới giữa hàng nội địa và hàng nhập khẩu bị xóa nhòa, gây nhiễu loạn thông tin trên thị trường.

Đại diện Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước cho biết, trong nhiều trường hợp, lực lượng chức năng gặp khó khăn khi kiểm tra, xử lý vi phạm do thiếu căn cứ pháp lý rõ ràng. Chúng tôi không thể kết luận sai phạm nếu không có tiêu chí cụ thể để đối chiếu. Đây chính là điểm nghẽn lớn nhất hiện nay trong quản lý xuất xứ hàng hóa nội địa.

Không chỉ dừng ở góc độ quản lý, hệ lụy còn lan rộng đến môi trường cạnh tranh. Những doanh nghiệp đầu tư bài bản, sản xuất thực chất trong nước phải đối mặt với sự cạnh tranh thiếu lành mạnh từ các sản phẩm “đội lốt” hàng Việt. Về lâu dài, điều này có thể làm xói mòn uy tín của thương hiệu quốc gia.

Trong bối cảnh đó, Tờ trình số 4153/TTr-BCT của Bộ Công Thương về việc xây dựng Nghị định quy định tiêu chí xác định xuất xứ Việt Nam đối với hàng hóa lưu thông trong nước được xem là bước đi cần thiết và mang tính cấp bách.

Theo Bộ Công Thương, việc xây dựng một hệ tiêu chí xác định xuất xứ mang tính khả thi, minh bạch và dễ áp dụng sẽ tạo ra “luật chơi” chung cho thị trường. Đây không chỉ là công cụ kỹ thuật, mà còn là nền tảng để thiết lập lại trật tự cạnh tranh.

Dự thảo Nghị định hướng tới việc làm rõ các tiêu chí cốt lõi để xác định một sản phẩm có được coi là “sản xuất tại Việt Nam” hay không. Trong đó, những công đoạn gia công, lắp ráp đơn giản sẽ không được xem là yếu tố quyết định xuất xứ.

Đáng chú ý, cơ quan quản lý vẫn giữ nguyên nguyên tắc doanh nghiệp tự kê khai, tự chịu trách nhiệm về xuất xứ hàng hóa. Tuy nhiên, đi kèm với đó là nghĩa vụ chứng minh khi có yêu cầu kiểm tra, giám sát.

“Chúng tôi không đặt thêm rào cản hay thủ tục hành chính mới, mà tập trung xây dựng tiêu chí rõ ràng để doanh nghiệp có cơ sở thực hiện, đồng thời giúp cơ quan quản lý có công cụ giám sát hiệu quả hơn”, đại diện Bộ Công Thương nhấn mạnh.

Việc xây dựng tiêu chí không thể cứng nhắc, mà phải phản ánh đúng thực tiễn sản xuất.

Một trong những điểm đáng chú ý của dự thảo là nỗ lực cân bằng giữa yêu cầu quản lý và mục tiêu tạo thuận lợi cho doanh nghiệp.

Trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu ngày càng đan xen, rất ít sản phẩm có thể được sản xuất hoàn toàn từ nguyên liệu trong nước. Do đó, việc xây dựng tiêu chí không thể cứng nhắc, mà phải phản ánh đúng thực tiễn sản xuất.

Theo các chuyên gia, nếu tiêu chí quá chặt, doanh nghiệp sẽ gặp khó khăn trong việc ghi nhãn, quảng bá sản phẩm. Ngược lại, nếu quá lỏng, nguy cơ gian lận xuất xứ sẽ gia tăng. Chính vì vậy, việc thiết kế một hệ tiêu chí “đủ chặt để quản lý, đủ mở để phát triển” là bài toán không đơn giản.

Ở góc độ rộng hơn, câu chuyện xác định xuất xứ hàng hóa không chỉ là vấn đề kỹ thuật, mà còn liên quan trực tiếp đến niềm tin thị trường.

Người tiêu dùng ngày càng quan tâm đến nguồn gốc sản phẩm, không chỉ vì chất lượng mà còn vì yếu tố đạo đức tiêu dùng và hỗ trợ sản xuất trong nước. Khi thông tin về xuất xứ bị “nhiễu”, niềm tin này sẽ bị bào mòn.

Do đó, một khung pháp lý rõ ràng, minh bạch sẽ không chỉ giúp bảo vệ người tiêu dùng, mà còn là “lá chắn” cho những doanh nghiệp làm ăn chân chính.

Việc xây dựng Nghị định về tiêu chí xác định xuất xứ Việt Nam cho hàng hóa lưu thông trong nước là bước đi không thể trì hoãn. Khi “Made in Vietnam” được định nghĩa bằng những tiêu chí cụ thể, đó không chỉ là câu chuyện của nhãn mác, mà là sự khẳng định giá trị thật của hàng Việt trên chính sân nhà.