Từ chuẩn bị đến triển khai: Doanh nghiệp trước ngưỡng vận hành thị trường carbon

Doanh nghiệp trước “luật chơi” carbon toàn cầu

Theo ông Nguyễn Thành Công, Phó Trưởng phòng Thị trường carbon, Cục Biến đổi khí hậu (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), việc hình thành thị trường carbon trong nước không chỉ nhằm phục vụ mục tiêu giảm phát thải quốc gia, mà còn giúp doanh nghiệp Việt Nam sớm thích ứng với các hàng rào khí hậu đang gia tăng trên toàn cầu.

Trong giai đoạn 2026-2027, nhiều nền kinh tế lớn dự kiến tăng cường áp dụng các công cụ điều chỉnh carbon xuyên biên giới, điển hình là Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) của Liên minh châu Âu. Dù hiện nay CBAM chưa cho phép sử dụng tín chỉ carbon để bù trừ nghĩa vụ, song các trao đổi chính sách giữa EU với Anh, Hoa Kỳ và một số đối tác khác cho thấy khả năng này đang được cân nhắc trong tương lai.

Doanh nghiệp chủ động tham gia thị trường carbon sẽ có thuận lợi hơn khi tiếp cận các nguồn tài chính xanh

“Doanh nghiệp tham gia thị trường carbon sớm sẽ làm quen với việc công bố dữ liệu phát thải, thực hiện kiểm kê khí nhà kính và hệ thống đo đạc, báo cáo và thẩm tra (MRV) theo chuẩn quốc tế. Đây là nền tảng quan trọng khi các rào cản thuế quan và kỹ thuật về khí hậu ngày càng rõ nét” ông Nguyễn Thành Công nhận định.

Không chỉ ở khía cạnh tuân thủ, việc chủ động giảm phát thải còn giúp doanh nghiệp nâng cao uy tín thông qua các nhãn xanh, tiêu chuẩn bền vững, qua đó tạo lợi thế cạnh tranh cho hàng hóa xuất khẩu. Trong bối cảnh dòng vốn toàn cầu ngày càng ưu tiên tiêu chí ESG, những doanh nghiệp đi trước trong quản trị carbon cũng có khả năng tiếp cận thuận lợi hơn với tín dụng xanh, quỹ đầu tư khí hậu và các nguồn vốn dài hạn.

Một trong những điểm then chốt của thiết kế thị trường carbon Việt Nam là quy định cho phép sử dụng tín chỉ carbon để bù trừ tối đa 30% lượng hạn ngạch phát thải khí nhà kính được phân bổ. Theo ông Nguyễn Thành Công, đây là tỷ lệ tương đối cao so với thông lệ quốc tế, khi nhiều quốc gia như Trung Quốc hay Hàn Quốc chỉ cho phép ở mức 10-15%.

Cách tiếp cận này nhằm giảm áp lực cho doanh nghiệp trong bối cảnh thị trường còn mới, tránh tạo ra “cú sốc” chi phí khi nghĩa vụ phát thải bắt đầu được áp dụng. Đồng thời, cơ chế này tạo ra sự liên kết giữa thị trường carbon tuân thủ và thị trường carbon tự nguyện, qua đó hình thành nguồn cầu thực chất cho tín chỉ carbon trong nước.

Quan trọng hơn, cơ chế này tạo ra sự liên kết giữa thị trường carbon tuân thủ và thị trường carbon tự nguyện, qua đó hình thành nguồn cầu thực chất cho tín chỉ carbon trong nước. Những lĩnh vực không thuộc diện phải tuân thủ hạn ngạch như nông nghiệp, lâm nghiệp hay một số ngành dịch vụ hoàn toàn có thể chủ động đầu tư các dự án giảm phát thải, tạo tín chỉ carbon chất lượng cao để cung ứng cho thị trường.

“Thông qua việc tạo nguồn cầu ổn định, chúng ta không chỉ hỗ trợ doanh nghiệp thuộc diện tuân thủ hoàn thành nghĩa vụ giảm phát thải, mà còn mở ra cơ hội sinh kế và nguồn thu mới cho các lĩnh vực hấp thụ caảbon”, ông Nguyễn Thành Công phân tích.

Trong thời gian tới, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang phối hợp với các bộ, ngành liên quan xây dựng và ban hành hệ thống tiêu chuẩn carbon, tạo hành lang kỹ thuật cho việc nhân rộng các mô hình giảm phát thải tự nguyện, đồng thời nâng cao chất lượng tín chỉ carbon nội địa.

Không thể chờ đợi trên thị trường carbon

Từ thực tiễn tư vấn cho doanh nghiệp, bà Nguyễn Hồng Loan, Giám đốc Công ty TNHH Kiến tạo Khí hậu xanh (GreenCIC) cho rằng, chi phí chưa phải rào cản lớn nhất khi doanh nghiệp tiếp cận thị trường carbon. Thách thức cốt lõi nằm ở dữ liệu và năng lực quản trị phát thải.

Phần lớn doanh nghiệp Việt Nam chưa có hệ thống đo đạc - báo cáo - thẩm định phát thải khí nhà kính đủ tin cậy, minh bạch và nhất quán. Khí nhà kính vẫn là khái niệm mới; đội ngũ cán bộ kỹ thuật chưa quen với việc xác định nguồn phát thải, bể hấp thụ đặc thù theo từng lĩnh vực, cũng như các phương pháp định lượng theo chuẩn quốc tế. Bên cạnh đó, khung pháp lý về biến đổi khí hậu và thị trường carbon đang trong quá trình hoàn thiện, với nhiều quy định mới được ban hành và cập nhật liên tục. Điều này khiến không ít doanh nghiệp gặp khó khăn trong việc hình dung đầy đủ nghĩa vụ, cơ hội và rủi ro khi tham gia thị trường.

Trên nền tảng đó, việc xây dựng chiến lược tham gia thị trường carbon trở thành bài toán không đơn giản: đầu tư công nghệ, lộ trình, mua – bán hạn ngạch hay tín chỉ và làm thế nào để tích hợp yêu cầu giảm phát thải vào chiến lược sản xuất - kinh doanh một cách hiệu quả.

Theo bà Nguyễn Hồng Loan, doanh nghiệp không nên chờ đến khi thị trường carbon chính thức vận hành mới bắt đầu hành động. Việc nâng cao hiểu biết một cách hệ thống về thị trường, rà soát hiện trạng phát thải, xây dựng kế hoạch giảm phát thải trung và dài hạn, đồng thời chuẩn bị dữ liệu để tiếp cận các nguồn tài chính xanh sẽ giúp doanh nghiệp chủ động hơn, tránh những “cú sốc” chi phí trong tương lai.

Trong thời gian thí điểm, việc tham gia thị trường carbon của người dân được thực hiện gián tiếp thông qua các tổ chức đại diện như doanh nghiệp, hợp tác xã, chủ rừng hoặc các chương trình, dự án carbon trong các lĩnh vực lâm nghiệp, nông nghiệp, năng lượng tái tạo và quản lý chất thải. Cách làm này vừa giúp tiết giảm chi phí giao dịch, vừa tạo điều kiện để thị trường được tổ chức và vận hành theo hướng chuyên nghiệp, có kiểm soát.

Khi giai đoạn thí điểm kết thúc, căn cứ kết quả đánh giá và tổng kết thực tiễn, cơ quan quản lý sẽ xem xét mở rộng dần phạm vi cũng như đối tượng tham gia thị trường. Lộ trình này nhằm từng bước hoàn thiện thị trường carbon cả về quy mô, tính minh bạch và hiệu quả, phù hợp với yêu cầu quản lý và mức độ phát triển của từng ngành, lĩnh vực.