Bán hàng đa cấp và lỗ hổng quản lý

Ảnh minh họa

Hoạt động BHĐC hình thành và phát triển trên thế giới đã hơn 70 năm, nhưng đến năm 1998 mới xuất hiện ở Việt Nam. Trong những năm đầu “nhập nội”, hoạt động BHĐC không được nhân rộng do còn nhiều điểm mập mờ. Khâu quản lý của cơ quan chức năng gặp nhiều khó khăn về xác định hành vi và đặc biệt là các khoản thu nhập tính thuế... Chỉ đến khi Luật Cạnh tranh ra đời vào năm 2004, hoạt động BHĐC mới thực sự “nổi lên”.

Số liệu thống kê từ Cục Quản lý Cạnh tranh (Bộ Công Thương) cho thấy, hiện cả nước có 58 công ty BHĐC đang hoạt động, lượng hàng đăng ký bán ra thị trường là trên 7.000 mặt hàng, trong đó thực phẩm chức năng chiếm 90%. Doanh thu của ngành này trong 6 tháng đầu năm 2015 đạt 3.200 tỷ đồng.

Trong đó, 5 công ty có doanh thu lớn nhất là Amway, Herbalife, Thiên Ngọc Minh Uy, Vision và Unicity. Theo thống kê của Hiệp hội BHĐC, ngành này đang thu hút 1,2 triệu người tham gia kinh doanh. Do có một lượng lớn nhân sự tham gia BHĐC nên lĩnh vực này rất dễ phát sinh những vấn đề phức tạp.

Hiệp hội BHĐC Việt Nam còn cho biết thêm, gần đây xuất hiện một số DN BHĐC nước ngoài tổ chức mạng lưới và bán hàng tại Việt Nam, nhưng do chưa có quy định quản lý cụ thể nên đã phát sinh bất cập.

Luật sư Võ Đan Mạch, Phó chánh Văn phòng Hiệp hội BHĐC Việt Nam cho biết, những DN nước ngoài này tuyển dụng người tham gia và cho đặt hàng thông qua website, sau đó chuyển hàng về Việt Nam qua đường bưu phẩm, quà tặng.

“Theo cam kết WTO về dịch vụ, Việt Nam cho phép cung cấp qua biên giới theo hình thức bán lẻ đối với sản phẩm phục vụ nhu cầu cá nhân và phần mềm máy tính, bao gồm cả hoạt động của các cá nhân nhà phân phối theo phương thức BHĐC. Tuy nhiên, pháp luật về quản lý BHĐC hiện nay chưa quy định các điều kiện hoạt động, quyền và nghĩa vụ cụ thể của các nhà phân phối Việt Nam thuộc mạng lưới BHĐC nước ngoài, dẫn đến hoạt động của các đối tượng này không được giám sát, quản lý đầy đủ, dễ phát sinh tiêu cực như trốn thuế, gian lận, lừa dối người tiêu dùng”, ông Võ Đan Mạch cho biết.

Trong khi đó, để xử lý các hành vi cạnh tranh không lành mạnh trong hoạt động BHĐC, thời gian qua đã có nhiều văn bản quy phạm pháp luật quan trọng được ban hành và thay đổi như: Nghị định 71/2014 ngày 21/7/2014 thay thế Nghị định 120/2005/NĐ-CP quy định về xử lý vi phạm pháp luật trong lĩnh vực cạnh tranh. Tuy nhiên, trước những vấn đề mới phát sinh như nêu trên, nhiều ý kiến cho rằng đã đến lúc phải tách bạch BHĐC ra khỏi Luật Cạnh tranh, để xây dựng một luật riêng về BHĐC.

Thực tế áp dụng Luật Cạnh tranh cũng đang xảy ra vấn đề: Cùng một hành vi nhưng điều chỉnh với 2 Nghị định (Nghị định 185 và Nghị định 71). “BHĐC thì ngày nào cũng có vi phạm, mà áp dụng theo Nghị định 71, phải điều tra, khoanh vùng… cuối cùng đối tượng vi phạm chạy mất tiêu, xử lý không kịp. Những hành vi phòng vệ thương mại thì mới cần phải tiến hành các bước như vậy. Cũng hành vi đó, có nơi áp dụng theo Luật Cạnh tranh, địa phương thì áp dụng xử phạt hành chính, chồng chéo nhau…”, luật sư Võ Đan Mạch nói.

Trên cơ sở việc xử lý các hành vi cạnh tranh không lành mạnh còn khiêm tốn và đang phát sinh một số DN BHĐC nước ngoài tổ chức mạng lưới và bán hàng tại Việt Nam nêu trên, một số luật sư cho rằng, đã đến lúc cơ quan chức năng cần nghiên cứu, tách phần BHĐC khỏi Luật Cạnh tranh và gộp các nghị định, thông tư để xây dựng thành Luật BHĐC hoặc bán hàng trực tiếp (theo cách gọi chung của thế giới).

Theo đó, việc luật hóa các quy định về BHĐC có thể thống nhất trong cách xử lý các vụ việc: xử lý theo quy trình vi phạm về kinh doanh thương mại, xử lý hành chính hay là áp dụng vấn đề điều tra xử lý theo Luật Cạnh tranh; đồng thời có thêm quy định quản lý cụ thể đối với “mạng lưới BHĐC nước ngoài tại Việt Nam” như nêu trên...