Chuẩn hóa sản xuất để quả chuối Việt Nam nâng tầm xuất khẩu

Chuối Việt Nam trước ngưỡng bứt phá mới

Dư địa lớn nhưng không thể phát triển theo lối cũ

Trong Đề án phát triển cây ăn quả chủ lực ban hành năm 2022, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (nay là Bộ Nông nghiệp và Môi trường) đã xác định chuối là một trong những ngành hàng trọng tâm, hướng tới mục tiêu đưa kim ngạch xuất khẩu rau quả đạt 5 tỷ USD vào năm 2025 và 6,5 tỷ USD vào năm 2030. Tuy nhiên, thực tế diễn ra nhanh hơn dự kiến. Đến nay, xuất khẩu rau quả của Việt Nam đã vượt mốc 8 tỷ USD, cho thấy dư địa phát triển của toàn ngành, trong đó có chuối, vẫn còn rất lớn.

PGS.TS. Lê Quốc Doanh, nguyên Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Chủ tịch Hội Làm vườn Việt Nam nhận định, kết quả này vừa là tín hiệu tích cực, vừa đặt ra yêu cầu phải rà soát lại chiến lược phát triển từng loại cây trồng.

“Không chỉ chuối, mà cả nhóm cây có múi, dứa hay cây ăn quả nhiệt đới đều cần được đánh giá lại một cách bài bản về hiệu quả kinh tế, khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu, dịch bệnh và đòi hỏi ngày càng cao của thị trường”, ông Doanh nhấn mạnh.

Hiện nay, chuối là một trong những cây ăn quả có diện tích lớn nhất cả nước, với sản lượng ước đạt khoảng 2,8 triệu tấn mỗi năm. Diện tích và năng suất liên tục tăng phản ánh nhu cầu thị trường và tiềm năng mở rộng sản xuất. Tuy nhiên, về thương mại, xuất khẩu chuối năm 2024 mới chỉ đạt khoảng 378 triệu USD - con số được đánh giá là chưa tương xứng với quy mô sản xuất và lợi thế tự nhiên của Việt Nam.

So với nhiều quốc gia trong khu vực đã xây dựng được chuỗi giá trị chuối xuất khẩu khép kín, kiểm soát tốt dịch bệnh và đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế, chuối Việt Nam vẫn chủ yếu ở dạng nguyên liệu thô, giá trị gia tăng thấp. Trong bối cảnh nhu cầu chuối toàn cầu tiếp tục tăng, nhiều chuyên gia cho rằng nếu tổ chức lại sản xuất theo hướng bài bản, kim ngạch xuất khẩu chuối hoàn toàn có thể tiến tới mốc 1 tỷ USD trong tương lai không xa.

Tuy nhiên, con đường đi lên của ngành chuối không bằng phẳng. Một trong những thách thức lớn nhất hiện nay là dịch bệnh, đặc biệt là bệnh héo vàng do nấm Fusarium – thường gọi là bệnh Panama. Theo PGS.TS. Lê Quốc Doanh, nếu chỉ tập trung bàn về bệnh Panama thì chưa đủ.

“Vấn đề cốt lõi là làm sao nâng cao giá trị tổng thể của cây chuối, từ giống, tổ chức sản xuất, kỹ thuật canh tác đến thị trường tiêu thụ. Kiểm soát dịch bệnh phải gắn với tái cấu trúc toàn bộ ngành hàng”, ông nói.

Công nghệ, giống mới và chuẩn hóa chuỗi giá trị

Ở góc độ quốc tế, TS. Mary Grace B. Saldajeno - chuyên gia của Tập đoàn Dole cho biết, bệnh héo vàng chuối đang là thách thức nghiêm trọng nhất đối với ngành chuối toàn cầu, trong đó có các vùng trồng lớn tại Philippines và Việt Nam. Đối mặt với nguy cơ này, Dole áp dụng chiến lược quản lý tổng hợp, lấy phòng ngừa và phát hiện sớm làm trọng tâm.

Theo đó, doanh nghiệp chú trọng đào tạo kỹ năng nhận diện triệu chứng bệnh cho người lao động; nhổ bỏ và tiêu hủy triệt để cây nhiễm bệnh; sử dụng cây giống sạch bệnh được nhân bằng phương pháp nuôi cấy mô; đồng thời thực hiện nghiêm các biện pháp kiểm dịch và an ninh sinh học nhằm ngăn chặn nấm Fusarium chủng Tropical Race 4 (TR4) lây lan.

Về lâu dài, TS. Mary Grace B. Saldajeno cho rằng phát triển giống chuối kháng bệnh là giải pháp then chốt. Hiện nay, nhiều phương pháp đang được triển khai trên thế giới như biến dị soma, lai tạo truyền thống, gây đột biến, lai tạo tăng tốc và chỉnh sửa gen. Trong đó, chỉnh sửa gen được xem là bước tiến quan trọng, cho phép thay đổi có mục tiêu các gen của cây trồng mà không đưa gen lạ vào, giúp nâng cao khả năng kháng bệnh và thích ứng với biến đổi khí hậu.

Thực tế tại Việt Nam, thời gian qua đã xuất hiện những mô hình đầu tư bài bản cho ngành chuối. PGS.TS Lê Quốc Doanh dẫn ví dụ Unifarm - doanh nghiệp đã xây dựng vùng nguyên liệu tập trung, áp dụng quy trình kỹ thuật đồng bộ và định hướng rõ ràng cho thị trường xuất khẩu. Điều này cho thấy, nếu có chiến lược dài hạn và kiểm soát tốt dịch bệnh, chuối hoàn toàn có thể trở thành mặt hàng xuất khẩu ổn định, giá trị cao.

Chia sẻ từ thực tiễn sản xuất, ThS. Tô Thị Nhã Trầm, đại diện Công ty CP Nông nghiệp U&I (Unifarm) cho biết, doanh nghiệp đã phải thành lập tổ chuyên gia để đánh giá, giám sát, phát hiện và xử lý kịp thời cây nhiễm bệnh. Cùng với đó là hệ thống hàng rào sinh học nghiêm ngặt, quy trình khử trùng bắt buộc tại các cổng ra vào, cũng như quy định chặt chẽ đối với người lao động nhằm hạn chế lây nhiễm chéo.

Trong giai đoạn 2018–2020, Unifarm đã tiến hành nuôi cấy mô từ những cá thể chuối vẫn sinh trưởng tốt trong vùng nhiễm bệnh nặng, sau đó xử lý đột biến có kiểm soát và khảo nghiệm nghiêm ngặt. Kết quả là giống chuối UNI 126 ra đời, có khả năng chống chịu bệnh Panama TR4 trên 95%, năng suất đạt 50–65 tấn/ha/vụ. Hiện giống này đã được trồng trên hơn 1.500 ha tại Unifarm và các đơn vị liên kết.

Theo ông Phạm Quốc Liêm, Phó Chủ tịch Hiệp hội Rau quả Việt Nam, giống chuối UNI 126 cho thấy khả năng thích ứng tốt tại nhiều vùng đất đã nhiễm bệnh và hoàn toàn có thể xem xét mở rộng canh tác tại khu vực miền Trung như Huế.

Bên cạnh vấn đề giống và dịch bệnh, yêu cầu thị trường, đặc biệt là Trung Quốc – thị trường tiêu thụ chuối lớn nhất của Việt Nam ngày càng khắt khe. Ông Nguyễn Quốc Mạnh, Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho biết, chuối tươi xuất khẩu phải được thu hoạch trong khoảng 10-16 tuần sau khi ra hoa, ở trạng thái chưa chín, tuyệt đối không xuất khẩu chuối đã chín hoặc bị nứt vỏ.

Về vùng trồng, tất cả các vùng sản xuất phải đăng ký với Bộ Nông nghiệp và Môi trường và được Tổng cục Hải quan Trung Quốc (GACC) phê duyệt. Vùng trồng phải lưu trữ đầy đủ hồ sơ giám sát sinh vật gây hại, nhật ký sử dụng thuốc bảo vệ thực vật để sẵn sàng phục vụ kiểm tra.

Đối với cơ sở đóng gói, yêu cầu về mã số, cơ sở vật chất, quy trình làm sạch và phân loại được đặt ra rất nghiêm ngặt. Bề mặt quả phải được làm sạch bằng súng áp lực cao hoặc lau thủ công nhằm loại bỏ hoàn toàn rệp sáp, trứng côn trùng và bào tử nấm. Bao bì, nhãn mác phải thể hiện đầy đủ thông tin về sản phẩm, xuất xứ, mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói và hệ thống truy xuất nguồn gốc.

Theo ông Nguyễn Quốc Mạnh, định hướng phát triển ngành chuối thời gian tới là xây dựng nền sản xuất bền vững, kiểm soát tốt dịch bệnh, chuẩn hóa chuỗi giá trị và đáp ứng ngày càng cao yêu cầu của thị trường xuất khẩu. Đây chính là “chìa khóa” để chuối Việt Nam bứt phá, không chỉ về sản lượng mà còn về giá trị và vị thế trên bản đồ nông sản thế giới.